Tybet
Sztuka i rzemiosło na dachu świata

Dnia 26 stycznia 2006 roku w obecności Ambasadora Chińskiej Republiki Ludowej w Polsce, p. Yuan Guisena, otwarto w naszym Muzeum kolejną, już czwartą w ostatnich latach, wystawę przygotowaną przez chińskie Ministerstwo Kultury. Tym razem wystawa dotyczy kultury i sztuki dawnego Tybetu. Prezentowane na wystawie eksponaty to w większości kopie lub współczesne naśladownictwa dawnych wyrobów, przygotowane na potrzeby tej wystawy. Oto co na temat historii, kultury i religii dawnego Tybetu pisze w związku z wystawą znawca kultur Dalekiego Wschodu, Henryk Brandys z Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, autor jej scenariusza merytorycznego:

"... TYBET (XIZANG), jeden z pięciu regionów autonomicznych Chin, zajmuje powierzchnię ok. 1200 tys. km², a zamieszkuje ten teren prawie 3 mln. ludności - Tybetańczycy, Hanowie, Dunganie i inni. Terytorium regionu obejmuje Wyżynę Tybetańską oraz część Himalajów z najwyższym szczytem świata Mount Everest (8848 m n.p.m.) położonym na granicy z Nepalem. Stolicą regionu jest miasto Lhasa położone na wysokości ok. 3600 m n.p.m. Na Wyżynie Tybetańskiej (średnia wysokość 4000-5000 m n.p.m.) mają swoje źródła wielkie rzeki azjatyckie - żółta rzeka (Huanghe), Jangcy, Mekong, Indus, Brahmaputra i Saluin. Na środku Wyżyny znajdują się trzy wielkie jeziora: Tangra Yumco, Nam Co i Siling Co. Na wyżynie żyją m. inn. tygrysy, lamparty, dziki, rysie, niedźwiedzie brunatne, dzikie owce, osły i jaki, górskie antylopy i szereg innych zwierząt... (...)

...Najstarsze szczątki ludzkie na Wyżynie Tybetańskiej pochodzę z przed ponad 50 tysięcy lat. Prawdopodobnie Tybet zasiedliły koczownicze grupy wędrujące z Środkowo-Wschodniej Azji do Południowo-Zachodniej Azji. Ślady pierwszych osad pochodzą z okresu neolitu w dorzeczu Brahmaputry. O pierwszych królestwach tybetańskich wiemy niewiele. W r.469 zmarł pierwszy król tybetański Srong-bean-sgam-po, który znacznie poszerzył granice królestwa. Prawdopodobnie to on wprowadził Buddyzm do Tybetu i przeniósł stolicę do Lhasy i tu wybudował pierwszą świątynię Dżohong. Decyzję o wprowadzeniu Buddyzmu podjął pod wpływem swojej żony Wen Czeng, która była córką cesarza Chin z dynastii Tang.

W 755 r. jeden z nowych władców zajął część chińskiego terytorium, a w latach 821-822 Chiny i Tybet podpisały pakt o nieagresji. W XIII w. Chiny podbił Czyngiz-Chan, a jego następca na tronie chińskim Kubilaj-Chan zgodził się na wasalską podległość, w zamian za nie wkroczenie mongolskich wojsk na terytorium Tybetu. Od czasów objęcia władzy w Chinach przez dynastię Mandżurską Qing (1644-1912), w Tybecie na stałe rezydowało dwóch chińskich przedstawicieli (ambanów), z którymi rządzący lamowie uzgadniali swoje decyzje.

Większość mieszkańców Tybetu wyznaje formę buddyzmu zwaną tybetańskim lamaizmem wprowadzony pod koniec XIV w. przez szkołę "Żółtych Czapek"; jej twórcą był mnich Tsongkhapa (1350-1419). Za jego następców szkoła "Żółtych Czapek" z sekty czysto religijnej przekształciła się w sektę polityczno-religijną i przejęła władzę w Tybecie tworząc teokratyczny system rządów. W Tybecie silnie jest rozwinięte życie monastyczne, a główne ośrodki kultu mieszczą się w Lhasie i Xigase.

Buddyzm do Tybetu zaczął przenikać począwszy od V w. Do tego czasu powszechną religią Tybetańczyków był Bon-po, animistyczna religia łącząca elementy animizmu, szamanizmu, kultu zmarłych i demonów. Według tradycji Buddyzm wprowadził założyciel dynastii Bod, król Srong - btson Sgam (ok. 609-650 r.). Około sto lat później sprowadzono z Indii i Nepalu dwóch mnichów, znawców Buddyzmu ezoterycznego, który zbudowali pierwszy klasztor i rozpoczęto tłumaczenie na język tybetański tekstów buddyjskich z Indii. Buddyzm tybetański wyróżnia kult lamów, którzy są wcieleniami istot, w stanie nirwany.

W XIII wieku zasiadający na chińskim tronie Kubiłaj - chan po zapoznaniu się z Buddyzmem tybetańskim został jego wyznawcą i postanowił wprowadzić go w Mongolii. W czasach panowania dynastii Ming (1368 - 1644) mnich Tsongkhapa wprowadził celibat lamów i usprawnił przejmowanie władzy w kościele tybetańskim. Zgodnie z jego teorią dwóch jego uczniów będzie się odradzało w przyszłych pokoleniach - Dalajlama, który ma być wcieleniem Awalokiteśwary i Panczelama - wcielenie Amitabhy. Następców Dalajlamy i Panczelamy wyszukuje się wśród dzieci urodzonych zaraz po ich śmierci, ponieważ zgodnie z naukami Tsongkhapy w rezultacie reinkarnacji ich dusze wstępowały w ciała nowonarodzonych.

Buddyzm tybetański posługuje się wieloma talizmanami i ornamentami w których każdy symbol ma swoje mistyczne znaczenie. Często spotykanym w architekturze świątyń i zdobnictwie jest motyw koła życia, które symbolizuje stały cykl cierpienia i ponownych narodzin. Bardzo ważnymi akcesoriami są młynki modlitewne - ozdobne walce z umieszczoną wewnątrz, napisaną na papierze mantrą - modlitwą. Każdy obrót młynka to powtórzenie modlitwy. Podobną rolę odgrywają chorągiewki modlitewne, a napisane na nich mantry porusza wiatr. Ważnym atrybutem bóstw jest dżordże (vajra) - berełko mocy wykonane z brązu oznacza piorun. Jest ono także symbolem męskim, a jego przeciwstawieniem i uzupełnieniem jest dzwon (dril bu) - symbol żeński. Inne ważne symbole to phur-bu, rytualny sztylet o trójkątnym przekroju ostrza i kapala, naczynie wykonane z czaszki. Najważniejszym świętem jest Monlam - Wielkie Święto Modłów obchodzone podczas obchodów tybetańskiego Nowego Roku (wg kalendarza księżycowego); przypada ono na koniec lutego lub początek marca wg naszego kalendarza.
Charakterystycznym obrazem sakralnym jest thanka z wyobrażeniem Buddy, Boddisatwów, bóstw lub mandali. Thanki są jakby ikonami: wiszą one w świątyniach, klasztorach oraz domach i służą do medytacji, jako przenośne ołtarze lub jako wystrój wnętrza.

THANKA /Thang-ka/ w Buddyźmie tybetańskim oznacza obraz sakralny. Malowidło to ma przeważnie formę zwoju w kształcie prostokątnym, starsze egzemplarze miały zwykle kształt kwadratowy. Tkaninę pod malowidło bawełnę lub len naciąga się na ramę i zagruntowuje cienką warstwą wapna rozrobionego z wodą i zmieszanego z klejem pochodzenia zwierzęcego, przeważnie kurzym białkiem. Po wyschnięciu powierzchnię poleruje się muszlą. Kontury postaci rysuje się węglem i wypełnia kolorowymi farbami pochodzenia mineralnego lub roślinnego (obecnie kontury są często drukowane, a postacie malowane farbami pochodzenia chemicznego lub wyszywane z wyciętych kawałków tkaniny). Podstawowe kolory to biały, czerwony, żółty, zielony, niebieski i złoty. Gotowe malowidło nakleja się na jedwabną lub brokatową tkaninę, która u góry jest zamocowana na cienkiej drewnianej deseczce, a u dołu na cienkim wałeczku, co umożliwia zwinięcie tkaniny. Czasami dodaje się cienką jedwabną zasłonę dla ochrony przed kurzem i kolorowe wstęgi. Same thanki wokół są obramowane chińskim jedwabiem w kolorach czerwonym, żółtym lub pomarańczowym. To obramowanie, podobnie jak wstęgi, symbolizuje mistyczną tęczę.

Thanki są zwykle malowane przez osoby świeckie pod nadzorem lamów, ściśle według kanonów sztuki buddyjskiej. Namalowanie jednej thanki trwa od jednego do trzech miesięcy. Malowanie thanki jest bowiem formą medytacji, dlatego malarz przystępujący do malowania powinien znajdować się w odpowiednim stanie umysłu. Thanki są środkiem mającym pomagać w medytacji. Ilość przedstawianych tematów i bogactwo ornamentów jest zaskakująco wielkie, ale nie wykraczają one poza przyjęte kanony. Tak duża ilość postaci symbolizuje mnogość dróg wiodących do oświecenia, co pozwala każdemu na wybranie najlepszej drogi. Thanki wiszą w świątyniach, nad domowymi ołtarzami, są noszone w procesjach, stanowią ilustrację do kazań, czasem są elementem wnętrza.

MASKI są związane z tradycyjnymi tybetańskimi rytuałami, których korzenie tkwią w dawnej religii Bon, łączącej elementy animizmu, szamanizmu, kultu zmarłych i demonów. Maski wyobrażają bogów i demony o ludzkich i zwierzęcych obliczach. Jedne są straszne o przerażających obliczach, inne śmieszne. Zdobią je rogi, czaszki, amulety, biżuteria i wyróżnia je zdecydowana kolorystyka. Zwykle są pomalowane na kolor czarny, czerwony, niebieski lub żółty.

Maski robią tybetańscy mnisi z papierowej masy (papier-maché), drewna, gliny i skóry, a następnie malują. Według miejscowych wierzeń posiadają one wielką moc, większą nawet od mocy, którą przyzywa się w czasie rytuałów. Maski zakładają mnisi z okazji różnych świąt buddyjskich, czasami obchodzonych tylko przez jakiś lokalny klasztor, a rytualny taniec oglądają tylko ci mnisi, którzy nie biorą udziału w tańcach. Najważniejszym świętem jest Monlam - wielkie Święto Modłów obchodzone podczas tybetańskiego Nowego Roku (według kalendarza księżycowego). Przypada ono w lutym lub na początek marca, według naszego kalendarza. W czasie obchodów świąt szczególnie ważną rolę odgrywa rytualny taniec cz' am, w którym mnisi tańczący w maskach bogów odgrywają sceny z pradawnych opowieści o walce dobra ze złem. W przerwach między pełnymi napięcia częściami spektaklu na scenę wychodzi a-ca-ra, rodzaj klowna odgrywający groteskowe przedstawienia z życia indyjskich mistrzów i świętych. Tańcom towarzyszą przeważnie dźwięki bębnów.

Przygotowanie masek i kostiumów jest zajęciem złożonym i wymaga dużych umiejętności. Po uroczystościach maski i kostiumy są starannie składane i przechowywane do następnej okazji. W razie potrzeby są odnawiane. Stanowią one przedmiot dumy danego klasztoru i chętnie są pokazywane gościom.

DHARMA, czyli koło życia, symbolizuje stały cykl cierpienia i powtórnych narodzin i jest głównym symbolem Buddyzmu. Osiem szprych w kole oznacza "ścieżkę (zasady postępowania) Buddy. Dharma jest częstym motywem występującym w architekturze buddyjskiej jako motyw wieńczący dachy świątyń i klasztorów, jest także stałym motywem w rzeźbie zdobiącym meble i sprzęty oraz motywem malarskim na ścianach obiektów sakralnych i thankach oraz w mandalach.

Przedstawieniu dharmy ustawionej na kwiecie lotosu towarzyszy para jeleni na oddzielnych owalnych bazach, która ma przypominać o pierwszym kazaniu Buddy wygłoszonym w Jelenim Gaju w Sarmath. To pierwsze kazanie zawierało "cztery szlechetne prawdy". Po pierwsze - istnieniu towarzyszy cierpienie. Po drugie - przyczyną cierpienia jest chciwość i pożądanie, których rezultatem jest ponowne rodzenie się, po trzecie cierpienia można pozbyć się, jeśli człowiek uwolni się od chciwości i pożądania, po czwarte drogą do tego jest "ośmioraka ścieżka Buddy"..."

Ta piękna wystawa będzie czynna do końca marca; zapraszamy!

Otwarcie	Kultura ludowa Tybetu	Nyingchi
Biżuteria	Maska	Thanka
Dharma - koło życia