Tutanchamon ukraińskich stepów

W okresie od połowy marca do połowy września 1999 roku w Muzeum Archeologicznym w Krakowie czynna była wystawa, która wzbudziła ogromne zainteresowanie publiczności, a także polskiego środowiska archeologicznego. Wystawa ta przedstawiała rezultaty prac wykopaliskowych, jakie w latach 1995-1998 przeprowadziła we wsi Ryżanówka na Ukrainie, położonej około 150 km na południe od Kijowa, polsko-ukraińska ekspedycja archeologiczna, złożona z przedstawicieli Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Instytutu Archeologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i krakowskiego Muzeum Archeologicznego. W wyniku tych prac odkryto i przebadano nie naruszony grób wodza scytyjskiego, ukryty pod potężnym kurhanem, pochodzący z początków drugiej ćwierci III wieku p.n.e. Rezultaty naszych badań zostały okrzyknięte odkryciem roku 1996, a najpoważniejsze międzynarodowe czasopisma naukowe i popularno-naukowe (Archaeology, National Geographic), nie mówiąc o prasie i telewizji w Polsce i na Ukrainie, zamieściły szczegółowe opisy wykopalisk.

Na czym polega wyjątkowość odkryć ryżanowskich - i tym samym wyjątkowość naszej wystawy? Jej atrakcyjność dla polskiego widza jest zrozumiała, decydują o tym egzotyka samego znaleziska, zwyczajów pogrzebowych Scytów oraz bogactwo i artyzm eksponowanych zabytków. Trzeba jednak podkreślić, że odkrycia ryżanowskie są sensacją także i dla specjalistów, również z Rosji i Ukrainy, gdzie problematyka scytyjska stanowi od dawna przedmiot licznych, niekiedy zakrojonych na szeroką skalę programów badawczych i badań wykopaliskowych, a ilość przekopanych kurhanów idzie w setki. Nie często jednak przedmiotem badań archeologicznych są wielkie kurhany, będące grobowcami arystokracji scytyjskiej; najczęściej są to obiekty niewielkie, a więc i uboższe. Tymczasem kurhan w Ryżanówce to właśnie kurhan należący do tej ważniejszej grupy, który w dodatku mógł być przebadany bez pośpiechu, bez jakichkolwiek nacisków z zewnątrz, gdzie można było pozwolić sobie na różnego rodzaju rozwiązania metodyczne w celu uzyskania maksymalnej ilości materiałów i danych do rozmaitych analiz historycznych i przyrodniczych. Jednakże podstawowym czynnikiem przesądzającym o wyjątkowości odkryć w Ryżanówce był fakt, że mieliśmy szczęście badać kurhan nie obrabowany. Fakt ten automatycznie podnosi rangę znaleziska, ponieważ zespół ryżanowski, jako zespół kompletny, zyskał tym samym pierwszorzędne znaczenie przy interpretacji rozmaitych aspektów świata scytyjskich wierzeń i związanych z nimi zwyczajów. Badania w Ryżanówce dostarczyły także istotnych nowej jakości danych dotyczących chronologii znalezisk i dokonujących się wówczas na terenach wschodniej i środkowej Europy przeobrażeń kulturowych. Grób ryżanowski staje się więc istotnym punktem odniesienia przy weryfikacji dotychczasowego stanu wiedzy na temat historii i kultury Scytów.

Trzeba tu dodać, że wydarzenia takie (tzn. odkrycie nie naruszonego grobowca tej rangi) są niezmiernie rzadkie; po raz ostatni z podobnym przypadkiem spotkano się w roku 1830, kiedy to przekopano kurhan Kul-Oba na Krymie. Groby arystokracji scytyjskiej z reguły bowiem były rabowane z uwagi na wielkie kosztowności, jakie się w nich znajdowały. Rabowane one były już w starożytności, w niedługim czasie po pogrzebie i usypaniu kurhanu, kiedy jeszcze znano konstrukcję grobowca. Drugą falę grabieży grobów scytyjskich notujemy w XVIII i XIX wieku, kiedy to, niezależnie od zwykłych motywów grabieżczych, zapanowała swego rodzaju moda na starożytne kosztowności. Niebagatelny wpływ na motywy postępowania rabusiów (a może niektórzy z nich uważali się po prostu za poszukiwaczy skarbów, czy wręcz za odkrywców) miał niewątpliwy romantyzm i tajemniczość ogromnych kopców dominujących w krajobrazie nadczarnomorskich stepów, czy też bardziej na północ, na wyżynach ukraińskiego lasostepu. Monumentalizm tych obiektów wywiera zresztą wielkie wrażenie i dzisiaj.

Niezależnie jednak od naukowej rangi samych odkryć istnieje też i drugi aspekt historii badań kurhanu ryżanowskiego, aspekt wręcz sensacyjny, który wyjaśnia, dlaczego Muzeum Archeologiczne w Krakowie zaangażowało się w badania w Ryżanówce i dlaczego potem podjęło się zorganizowania wystawy, poświęconej dokonanym odkryciom. Otóż pierwsze badania ryżanowskiego kurhanu przeprowadzono 115 lat temu, w roku 1884. Ich autorem był dr Julian Talko-Hryncewicz, powiatowy lekarz ze Zwinogródki, a późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego badania, o amatorskim charakterze, nie przyniosły jednak znaczniejszych odkryć. Natomiast w trzy lata później, w roku 1887, wskutek przypadkowych zbiegów okoliczności doszło do ratowniczych - jakbyśmy dzisiaj to nazwali - badań wykopaliskowych, w trakcie których odkryto katakumbowy grób scytyjskiej "księżniczki", bogato wyposażony w złote, srebrne i brązowe przedmioty, które znalazły się w zbiorach Akademii Umiejętności w Krakowie i które dzisiaj stanowią chlubę kolekcji krakowskiego Muzeum Archeologicznego. Badaczem zaś, który tego odkrycia dokonał, był Godfryd Ossowski, pierwszy kustosz Muzeum Archeologicznego AU, pierwszy - ujmując to w dzisiejszych kategoriach - dyrektor tej placówki. Szczęśliwym zrządzeniem losu kurhan ryżanowski przetrwał ponad 100 lat od pierwszych badań w nienaruszonym stanie i wykopaliska z lat 1995-1998 stały się kontynuacją prac rozpoczętych przed stuleciem przez Muzeum Archeologiczne Akademii Umiejętności (z którego wywodzi się nasza placówka), pozwalając na uzupełnienie dokonanych wówczas obserwacji poprzez odtworzenie specyficznych zwyczajów związanych z chowaniem osób wysoko postawionych w ramach scytyjskiej społeczności.

To wszystko można było zobaczyć na prezentowanej u nas wystawie. Chcieliśmy bowiem nie tylko pokazać publiczności wspaniałe zabytki, jakie wykopane zostały w Ryżanówce, lecz przybliżyć także duchowy aspekt kultury scytyjskiej, odtwarzając w drodze szczegółowej rekonstrukcji (z pewnymi tylko uproszczeniami) cały grób - w takiej postaci, w jakiej go odkryliśmy, uwzględniając także znaleziska XIX-wieczne. Na wystawie nie zapomnieliśmy naturalnie też o warstwie informacyjnej: liczne plansze i teksty przedstawiały w niezbędnym skrócie historię Scytów, historię badań kurhanu oraz znaczenie dokonanych w Ryżanówce odkryć.

Na zakończenie kilka niezbędnych informacji. Prace wykopaliskowe w Ryżanówce prowadziła polsko -ukraińska ekspedycja archeologiczna, powołana na podstawie specjalnej umowy zawartej pomiędzy Instytutem Archeologii UJ a Instytutem Archeologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Kierownikiem polskiej części ekspedycji był Dyrektor Instytutu Archeologii UJ, dr hab. Jan Chochorowski, wybitny specjalista od zagadnień scytyjskich, który był zresztą duszą całego przedsięwzięcia. Stronę ukraińską reprezentował dr nauk Siergiej Skoryj, samodzielny pracownik naukowy Instytutu kijowskiego, znawca scytyjskich starożytności. W roku 1996, na mocy specjalnego porozumienia, do prac ekspedycji dołączyło Muzeum Archeologiczne w Krakowie. W porozumieniu tym zawarto postanowienie o urządzeniu w Krakowie specjalnej wystawy prezentującej rezultaty badań wykopaliskowych, co stało się później podstawą do podpisania pomiędzy Muzeum a Instytutem w Kijowie umowy dotyczącej organizacji tej wystawy.

Prace wykopaliskowe były finansowane w całości przez stronę polską. Pieniądze na badania zapewniły następujące instytucje: Uniwersytet Jagielloński, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej w ramach programu "SUBIN", Komitet Badań Naukowych, Muzeum Archeologiczne w Krakowie oraz Polska Akademia Umiejętności.

Wystawa została przygotowana przez Muzeum Archeologiczne w Krakowie ze zbiorów Instytutu Archeologii NAN Ukrainy (grób "księcia") i zbiorów własnych Muzeum (grób "księżniczki"). Muzeum pokryło też większość kosztów związanych z przygotowaniem wystawy; nadanie jej jednak ostatecznej formy nie byłoby możliwe bez finansowego wsparcia Banku Przemysłowo-Handlowego, który był sponsorem strategicznym wystawy. Pomocy udzieliły też: Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji "Warta", które pokryło część należnej składki za ubezpieczenie zabytków oraz firma LOT-Cargo, która przewiozła zabytki z Kijowa do Krakowa (i z powrotem) za niższą cenę. Patronat medialny nad wystawą sprawowała Gazeta Wyborcza. Wszystkim naszym dobroczyńcom serdecznie dziękujemy!

Scenariusz wystawy napisali dr hab. Jan Chochorowski, dr Jacek Rydzewski i dr nauk Siergiej Skoryj; oprawa plastyczna, zrealizowana przez Pracownię Plastyczną Muzeum, była dziełem Wacława Sawicza. Wystawie towarzyszył napisany przez autorów scenariusza przewodnik pt. Wielki kurhan ryżanowski. Przewodnik po wystawie "Tutanchamon ukraińskich stepów", a także folder wydany w polskiej i angielskiej wersji językowej. Wystawa cieszyła się wielkim powodzeniem: w ciągu półrocznego okresu jej trwania zwiedziło ją blisko 30 tysięcy widzów.

Jacek Rydzewski

Zobacz również:

• "Scytyjska księżniczka z Ryżanówki" - zbiory Muzeum
• Wizyta scytyjskiej księżniczki w Warszawie