Trzcinica - karpacka Troja

(wystawa czasowa sprowadzona z Muzeum Podkarpackiego w Krośnie)

Dnia 26 kwietnia 2001 r. otwarto w Muzeum Archeologicznym w Krakowie nową wystawę czasową, która prezentuje wyniki długoletnich (1991-1998) badań wykopaliskowych na wielkim grodzisku wczesnośredniowiecznym w Trzcinicy, gm. Jasło. Badania te, prowadzone przez mgr Jana Gancarskiego (obecnie Dyrektora Muzeum Podkarpackiego w Krośnie), doprowadziły do sensacyjnych odkryć, które stały się powszechnie znane w środowisku archeologicznym w Polsce.

W miejscowości Trzcinica, położonej niedaleko Jasła, na ogromnym cyplu wysoczyznowym górującym nad doliną Ropy (przewyższenie do 30 m), znajdują się potężne, doskonale do dziś widoczne systemy dawnych obwarowań. Masywne wały obronne, o wysokości dochodzącej jeszcze dzisiaj do 10 metrów, okalają obszerny majdan; trzy kolejne wały, wraz z fosami, zamykają łącznie broniony obszar o powierzchni 3,5 hektara. W okresie wczesnego średniowiecza istniało tu silnie ufortyfikowane grodzisko, stanowiące ośrodek lokalnej władzy, jeden z najsilniejszych pomiędzy Krakowem a Przemyślem. Było to jedno z najstarszych i najpotężniejszych grodzisk w Małopolsce.

Wał otaczający majdan grodziska	Najwyższy wał grodziska
Wały zewnętrzne	Przekrój przez jeden z wałów

Stanowisko w Trzcinicy, jako wczesnośredniowieczny gród słowiański, od dawna cieszyło się zainteresowaniem archeologów: pierwsze prace wykopaliskowe prowadzono tu już przed I Wojną Światową, a później w latach 1957 (A. Żaki) i 1962 (A. Kunysz). Wykrycie wśród wydobytych materiałów zabytków pochodzących z początków epoki brązu spowodowało, że w latach 90-tych podjęto dalsze badania wykopaliskowe. Doprowadziły one do rewelacyjnych odkryć, na podstawie których omawiane stanowisko nazwano "Troją północy". W świetle dotychczasowych ustaleń historia tego miejsca przedstawia się następująco:

W początkach epoki brązu (ok. 2100 lat p.n.e.) przybyła tu ludność przypisywana przez archeologów tzw. grupie pleszowskiej kultury mierzanowickiej i - korzystając z wyjątkowo dogodnych warunków - założyła silnie ufortyfikowane osiedle o powierzchni ok. 60 arów. Było ono bronione stromizną stoków, wałem ziemnym o szerokości 2,5 m, zabezpieczonym z obu stron ścianami z drewna i tkwiącą w nim palisadą. Z tej fazy istnienia osady pochodzi ok. 30 tys. zabytków (ceramika, narzędzia kamienne i krzemienne, wyroby z kości i rogu). Wśród zabytków spotkać można małe figurki zwierzęce wykonane z gliny i gliniane modele kół wozów (z wózka kultowego lub zabawki), co interpretowane jest jako dowód wpływów kulturowych docierających tu zza Karpat, gdzie (na terenie dzisiejszej Słowacji, Węgier i Rumunii) rozwijała się tzw. kultura Otomani-Fűzesabony, najbardziej wówczas rozwinięta cywilizacyjnie kultura Kotliny Karpackiej, znana z potężnych osad obronnych, metalurgii brązu i kontaktów ze światem śródziemnomorskim. Jej to właśnie przedstawiciele przybyli ok. r. 1600 p.n.e. na teren dorzecza Wisłoki i opanowali istniejącą w Trzcinicy osadę. Wzmocniono i rozbudowano fortyfikacje, wybudowano drogę dojazdową, osadę powiększono do powierzchni 2 hektarów, zamykając teren od strony cypla fosą i wałem. Bogactwo znalezisk z tej fazy istnienia osady, dobry stan zachowania konstrukcji obronnych i czytelne warstwy osadnicze pozwalają na rekonstrukcję osiedla i sposobu życia jego mieszkańców. Koniec istnienia tego osiedla można datować na podstawie badań wykopaliskowych na czasy ok. 1300 p.n.e. Dla archeologów odkrycia w Trzcinicy są ważne, ponieważ dostarczają nowych informacji o początkach epoki brązu w tej części Europy, uściślają datowanie podobnych odkryć i pozwalają powiązać ze sobą wydarzenia zachodzące wówczas po obu stronach Karpat.

Zabytki z początków epoki brązu

Fragmenty glinianych naczyń

Wyroby kościane i rogowe

Po upadku osad z epoki brązu miejsce to pozostawało nie zasiedlone do czasów wczesnego średniowiecza. Pod koniec VIII wieku, ok. 770-780 roku, przybyli tu Słowianie, którzy w miejscu starych konstrukcji obronnych zbudowali potężne grodzisko o powierzchni przekraczającej 3 ha, składające się z otoczonego wałem majdanu i trzech dalszych pierścieni wałów i fos. Gród ten, będący być może siedzibą lokalnego władcy, pełnił ważną rolę jako fortalicja pograniczna, która ze względów na swą wielkość dawała również okolicznej ludności schronienie podczas wrogich napadów, o których mogą świadczyć ślady kilku pożarów.

Wśród licznych odkrytych tu zabytków wczesnośredniowiecznych ilustrujących życie codzienne mieszkańców grodu i okolicznych miejscowości na specjalną uwagę zasługuje skarb srebrnych przedmiotów (600 zabytków) składający się z monet, ozdób, siekańców oraz pięknego i rzadkiego okucia pochwy miecza.

Ilustrację powyższych odkryć można oglądać na naszej wystawie (będzie ona eksponowana u nas do końca czerwca br.). Warto też wiedzieć, że Muzeum Podkarpackie w Krośnie przewiduje utworzenie w Trzcinicy skansenu archeologicznego. Zainteresowanych bliższymi szczegółami dotyczącymi odkryć w Trzcinicy odsyłamy do strony internetowej Muzeum Podkarpackiego (www.muzeum.krosno.pl).

Opracowano na podstawie materiałów dostarczonych przez Muzeum Podkarpackie w Krośnie