Dnia 27 stycznia 2005 roku uroczyście otwarto w naszym Muzeum ostatnią, trzecią część naszej nowej wystawy stałej Pradzieje i wczesne średniowiecze Małopolski. Zamykamy tym samym ponad czteroletni okres intensywnych prac nad budową nowej wystawy. Wszystkie trzy części wyczerpują całą treść zawartą w jej scenariuszu merytorycznym; do ostatecznego zakończenia wszystkich związanych z nią prac pozostaje jeszcze aranżacja części wstępnej (wykonanie podświetlanej mapy i nowych napisów), a przede wszystkim opracowanie i wydanie katalogu oraz przygotowanie elektronicznej wersji wystawy, która będzie umieszczona na wystawowych stanowiskach komputerowych oraz sprzedawana w naszym kiosku na płytkach CD. Na te prace przeznaczamy rok 2005. Niemniej merytoryczna część wystawy jest już gotowa i została przekazana publiczności.

Pół roku wcześniej, w czerwcu 2004 roku otwieraliśmy drugą część wystawy poświęconej pradziejom i wczesnemu średniowieczu naszego regionu. W ramach naszej opowieści o najdawniejszych dziejach Małopolski przedstawiliśmy już warunki przyrodnicze, w jakich przyszło żyć naszym przodkom, przedstawiliśmy także przemiany w rozmieszczeniu śladów osadnictwa w różnych okresach. Omówiliśmy sposoby zdobywania pożywienia, jakie stosowano od najdawniejszych czasów aż po początki średniowiecza, a ponadto pokazaliśmy, jak wyglądali dawni mieszkańcy Małopolski, w co się ubierali, jak zdobili swe stroje, jakiego używali uzbrojenia, pokazaliśmy wreszcie, jak mieszkali.

Ostatnia część naszej opowieści mówi przede wszystkim o życiu codziennym dawnych Małopolan, o czynnościach składających się na ich dzień powszedni, ale także - z drugiej strony - o ich świecie duchowym, o wartościach i ideach, jakie były im bliskie i jakie wyznawali. Wytwarzanie narzędzi i innych przedmiotów codziennego użytku jest jedną z cech człowieczeństwa. Początkowo umiejętność ta nie wymagała żadnej specjalizacji; można przypuszczać, że każdy członek grupy był w stanie pozyskać potrzebny surowiec i wykonać potrzebne mu narzędzie. Z biegiem czasu rosnące zapotrzebowanie na większą ilość lepszego surowca umożliwiającego wykonanie coraz bardziej złożonych narzędzi, a także stosowanie coraz bardziej skomplikowanych technik i technologii ich wytwarzania doprowadziło do pojawienia się pierwszych grup "specjalistów". Najstarsi zajmowali się przede wszystkim wydobywaniem i obróbką krzemienia. Tak powstały m.in. pierwsze kopalnie krzemienia (cięcie 3500 p.n.e). W miarę postępu cywilizacyjnego powstawały i inne dziedziny wytwórczości wymagające specjalizacji pracy. Możemy tu wymienić garncarstwo, tkactwo (począwszy od cięcia 5300 p.n.e.), dalej odlewnictwo, kowalstwo, (począwszy od 1900 p.n.e.), a w późniejszych czasach i budownictwo. Zagadnienia te przedstawiamy na naszej wystawie w postaci krótkich filmów, przedstawiających najbardziej charakterystyczne naszym zdaniem dla danej epoki czynności.

Jedną z dziedzin życia, która wyodrębniła się bardzo wcześnie, była wymiana. Poświadczona ona jest już w górnym paleolicie, kiedy to w zachodniej Małopolsce pojawiły się wyroby z gatunków krzemienia, które występują poza Małopolską, a nawet poza granicami dzisiejszej Polski. I odwrotnie, przedmioty wykonane z surowców typowych dla naszego terenu znajdowane są poza jego granicami. Znaczenie wymiany rosło w miarę upływu czasu, gdy jej zakres się powiększał i obejmował nie tylko coraz szerszą gamę pożądanych u nas towarów, lecz także i myśl techniczną, a nawet idee. W zamian za sprowadzane z innych obszarów kulturowych przedmioty mieszkańcy obecnych ziem polskich oferowali głównie żywność i surowce, a w pewnych okresach i niewolników. Rozwojowi wymiany, zwłaszcza dalekosiężnej, towarzyszyło powstawanie szlaków handlowych, których przebieg można niekiedy dostrzec i w dzisiejszym układzie sieci drogowej. Z biegiem czasu wymiana stawała się coraz bardziej zorganizowana i skodyfikowana: we wczesnym średniowieczu zaczęły powstawać miejsca poboru myta, ceł, organizowano targi itp. Największym ośrodkiem wymiany handlowej w zachodniej Małopolsce stał się Kraków.

Wierzenia są istotą człowieczeństwa. Z przejawami świata wierzeń mamy do czynienia już w paleolicie. Wraz z rozwojem kultury i cywilizacji ludzkiej zmieniały się systemy wierzeń: od prymitywnej magii po rozbudowane systemy religijne, niejednokrotnie obejmujące całe populacje rozrzucone na ogromnych terytoriach. Bywa też tak, że dany system wierzeń stawał się czynnikiem określającym tożsamość plemienną, będąc dla danego plemienia najwyższą wartością, godną wszelkich ofiar. W czasach pradziejowych, po których ludzie nie pozostawili żadnych przekazów pisanych, świat wierzeń widoczny jest najwyraźniej w przyjętym obrządku pogrzebowym. Zwyczaje i praktyki stosowane w tym zakresie przedstawiliśmy poprzez rekonstrukcję odkrytych podczas badań wykopaliskowych grobów. Choć nie potrafimy najczęściej odtworzyć systemu religijnego panującego w danej epoce, to widoczne odmienności w różnych zwyczajach pogrzebowych są świadectwem fundamentalnych nieraz różnic w pojmowaniu świata.

Zapewne rozwój wierzeń spowodował powstanie i rozwój sztuki; pierwsze jej przejawy mają prawdopodobnie znaczenie magiczne a także religijne, przy czym symbolika związana z wierzeniami trwa długo i często występuje zarówno jako symbol magiczny (religijny), jak i w charakterze motywu zdobniczego czy samodzielnych ozdób. Ale dosyć wcześnie sztuka oderwała się od magii i zaczęła żyć własnym życiem. Pojawiają się bowiem dziedziny sztuki będące najwyraźniej odpowiedzią na zapotrzebowanie estetyczne twórcy, względnie zamawiającego. I w tej dziedzinie od pewnego czasu mamy też do czynienia z ogólniejszymi tendencjami, jak moda, prądy kulturowe itp. W naszej sytuacji przejawami sztuki są najczęściej różnego rodzaju motywy zdobnicze pokrywające przedmioty codziennego użytku (np. ornamentacja naczyń), czy wymyślne niekiedy formy używanych przedmiotów (biżuteria). Takie przykłady pokazujemy w specjalnych gablotach, znajdujących się w sali z grobami.

Wyjątkowym zabytkiem związanym z wierzeniami słowiańskimi jest posąg Światowida ze Zbrucza. Ten najcenniejszy zabytek przedchrześcijańskiej Słowiańszczyzny otaczany jest w naszym Muzeum szczególną pieczołowitością; stał się nawet symbolem Muzeum, będąc głównym motywem naszego logotypu. Na naszej wystawie został on potraktowany wyjątkowo jako samodzielna jej część.

Posąg ze Zbrucza uważany jest za wyobrażenie bóstwa związanego z kultem religijnym Słowian. Powszechnie sądzi się, że przedstawia on Świętowita - boga słońca, ognia, wojny i urodzaju. Płaskorzeźby zdobiące ściany posągu tłumaczone są bardzo różnie. Postacie w dolnej części uważa się najczęściej za bóstwa podziemia. Postacie w pasie środkowym, złączone rękami, miałyby symbolizować ziemię lub ludzkość. Natomiast postacie w górnym pasie wyobrażają bóstwo niebios (uosobienie słońca i jego wpływu na nie), lub cztery strony świata, ewentualnie cztery pory roku. Układ płaskorzeźb odczytuje się też niekiedy jako przedstawienie hierarchii społecznej: Strefa górna posągu miałaby symbolizować władzę, postacie z pasa środkowego - "tańczący korowód" - ludzi wolnych, natomiast strefa dolna, przedstawiająca postacie na klęczkach - to ludność niewolna, utrzymująca obie wyższe warstwy społeczeństwa. Najnowsze poglądy każą uważać posąg ze Zbrucza za materialny obraz idei tzw. słupa kosmicznego, będącego odzwierciedleniem otaczającego ówczesnych Słowian świata.

Posąg Światowida zamyka naszą opowieść o pradziejach i wczesnym średniowieczu Małopolski. Stanowi on zarazem odpowiednie przejście do ostatniego tematu przedstawionego na naszej wystawie, jakim jest historia Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Posąg ten stanowi jeden z pierwszych zabytków pozyskanych przez Muzeum Starożytności Krajowych w 1851 roku. Można powiedzieć, że od Światowida zaczęła się nasza historia.

Od tamtych czasów minęło ponad półtora wieku. W roku 2000 Muzeum uroczyście obchodziło jubileusz 150 lat swego istnienia, jako najstarsze muzeum archeologiczne w Polsce. Uznaliśmy, że budowa nowej wystawy stałej jest znakomitą okazją, by przedstawić w skrótowej formie działalność i osiągnięcia naszej instytucji w ciągu minionych 150 lat.

Zapraszamy!

Jacek Rydzewski

 

 

Komisarz wystawy: dr Jacek Rydzewski
Scenariusz: dr Anna Dagnan-Ginter, mgr Mirosław Zając
Scenografia: art. plastyk Małgorzata Radnicka i prof. Maciej Radnicki
Zbiory: Muzeum Archeologiczne w Krakowie
Realizacja: prof. Maciej i Małgorzata Radniccy
Makiety: mgr inż. arch. Jan Gottwald - Pracownia Architektoniczna
Animacje komputerowe i opracowanie map: art. plastyk Wojtek Kapela/ULTRAMEDIO
Konfiguracja oprogramowania i sprzętu komputerowego: Mikołaj Rydzewski, Robert Smoter
Konserwacja zabytków: mgr Grzegorz Kieferling
Kopie zabytków metalowych: Marek Ganew
Rekonstrukcje grobów: mgr Jarosław Wróbel
Konsultacje: mgr Barbara Burchard
Projekt graficzny i realizacja tematu Historia Muzeum: Wacław Sawicz
Projekt plakatu, zaproszenia i folderu: art. plastyk Grzegorz Bobulski

Do powstania wystawy przyczynili się wszyscy pracownicy Muzeum

Wystawa została sfinansowana z budżetu Województwa Małopolskiego, z budżetu państwa w ramach Kontraktu Wojewódzkiego oraz ze środków własnych Muzeum
Sponsor Muzeum: Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A., Oddział Okręgowy w Krakowie

relacja z otwarcia

zdjęcia wystawy

Otwarcie	Otwarcie	Otwarcie
Pierwsi widzowie	Wierzenia i sztuka	Światowid
Historia Muzeum	Dyrektor i historia	Dyrektorzy
Dydaktyka	Multiplikacja