Pradzieje i wczesne średniowiecze Małopolski

Dnia 25 czerwca 2004 roku uroczyście otwarto w Muzeum Archeologicznym w Krakowie drugą część nowej głównej wystawy stałej poświęconej pradziejom i wczesnemu średniowieczu Małopolski. Zgodnie z merytorycznym założeniem koncepcji ekspozycji, polegającym na przedstawianiu pradziejów poprzez ukazywanie przemian w ramach kilku wybranych dziedzin życia składających się na kulturę ludzką, ta część wystawy obejmuje przemiany w kolejnych dwóch obszarach kultury, jakimi są: sposoby zapewnienia bezpiecznego schronienia dla poszczególnych rodzin poprzez budowę coraz bardziej skomplikowanych domostw, obszar kultury nazwany tu hasłowo mieszkaniem - oraz drugi obszar kulturowy, jaki stanowią zagadnienia związane z dniem codziennym dawnych Małopolan, czyli z różnorodnością noszonych strojów, używanymi ozdobami, wreszcie z uzbrojeniem. Pierwszy z prezentowanych tematów, Mieszkanie, pokazany jest w formie dwunastu makiet, z których każda przyporządkowana jest swojemu cięciu chronologicznemu (zgodnie z przyjętym na wystawie systemem), drugi temat, Strój, Ozdoby, Uzbrojenie, przedstawiony jest przez rzeźby reprezentujące postacie typowe (łącznie z typem antropologicznym) dla każdej z omawianych tu epok; postacie ubrane w odpowiedni strój, zaopatrzony w stosowne ozdoby, niektóre postacie wyposażone też w odpowiednią dla danej epoki broń. Warto podkreślić, że kilka z prezentowanych tu rzeźb nosi rysy konkretnych osób żyjących niegdyś w Małopolsce, odtworzone przez antropologów na podstawie zachowanych czaszek z badanych wykopaliskowo grobów; jest to z pewnością dodatkowy walor naszej ekspozycji.

Od początku swego istnienia człowiek starał się sobie zapewnić schronienie, które dawałoby mu gwarancje bezpieczeństwa, a tym samym zapewniło odpowiednie warunki życia jemu, grupie, a później rodzinie. Jednak pomiędzy zasiedlaną przez paleolitycznych łowców Jaskinią Ciemną w Ojcowie a gotyckimi budowlami średniowiecznego Krakowa istnieje ogromna różnorodność rozwiązań. Tak więc początkowo były to jaskinie i inne naturalne schroniska, potem prymitywne szałasy. Wraz ze zmianą trybu życia na osiadły, co nastąpiło w młodszej epoce kamienia, pojawiały się trwałe, początkowo drewniane domostwa; ich wielkość i sposób zagospodarowania przestrzeni zależały bezpośrednio od systemu organizacji społecznej. Wraz ze zmianami cywilizacyjnymi wprowadzano trwalsze budulce (kamień, cegła). Oprócz budowli indywidualnych poczęto budować obiekty odpowiadające wspólnym interesom (fortyfikacje, obiekty użyteczności publicznej), a także budowle sakralne.

Z terenu zachodniej Małopolski znamy kilkanaście przykładów jaskiń (na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej) służących za schronienie najstarszym mieszkańcom tego regionu w okresie paleolitu. Z kolei neolityczni mieszkańcy naszego obszaru rozpoczęli zakładanie trwałych osiedli, zabudowanych długimi, solidnymi domostwami (sięgającymi do ok. 30 metrów długości). Badania wykopaliskowe potwierdziły zresztą stosowanie rozmaitych technik budowlanych w różnych okresach pradziejów; obok najstarszej techniki plecionkowej możemy wymienić technikę sumikowo-łątkową (znaną już w epoce brązu - ok. 700 p.n.e.), czy technikę na zrąb (równie starą). Niektóre z budowli (mieszkalnych lub gospodarczych) były całkowicie lub częściowo zagłębione w ziemię, niektóre wznoszono wyłącznie na powierzchni. Przez cały okres pradziejów podstawowym surowcem budowlanym było drewno; we wczesnym średniowieczu - obok nadal powszechnie budowanych zagród drewnianych - pojawiły się także pierwsze budowle wzniesione z kamienia - ok. 1000 n.e., a następnie z cegły (głównie siedziby władców oraz obiekty sakralne - 1300 n.e.).

Odzienie, początkowo wykonywane wyłącznie ze skór upolowanych zwierząt, po wynalezieniu warsztatu tkackiego stało się niezwykle różnorodne. Stosowanie różnych tkanin, co wiązało się zarazem z wprowadzaniem do uprawy odpowiednich roślin (np. len) oraz hodowlą niektórych gatunków zwierząt (owca), a także z rozwojem wymiany handlowej z wyżej stojącym cywilizacyjnie Południem i stosowanie rozmaitych barwników stało się nowym, bardzo urozmaiconym i atrakcyjnym elementem życia przedstawianych tu dawnych mieszkańców Małopolski. Zróżnicowany był zapewne także i krój ubiorów, często naśladujących ubiory innych plemion. Spowodowało to, że oprócz swej zasadniczej funkcji ubiór stawał się też wykładnikiem zamożności, pozycji społecznej, nie wykluczając też i indywidualnego gustu.

Tak jak zmieniał się strój, zmieniały się również ozdoby, wykonywane z najrozmaitszych surowców. Przemiany te dotyczyły formy, charakteru i wartości; niektóre z noszonych ozdób miały z pewnością znaczenie magiczne (np. zawieszki z zębów niedźwiedzia jaskiniowego, kłów dzika), inne wyznaczały m.in. pozycję społeczną (np. diademy z brązu, bogate bransolety, zapinki itp. z różnych epok). Wielką rolę w tej dziedzinie życia zaczęła odgrywać wreszcie moda, która wcale nie jest dzisiejszym wynalazkiem...

Od swych początków do codziennie używanych przez człowieka przedmiotów należało uzbrojenie. Trudno powiedzieć, kiedy przestało mieć ono charakter wyłącznie myśliwski; w zakresie stosowanych rodzajów broni obserwujemy jednak niezwykle istotne i szybkie zmiany w technice i technologii, m.in. wiążące się z wprowadzaniem nowych, lepszych surowców. Jednym z największych wynalazków w tej dziedzinie - i to bardzo starym - jest skonstruowanie łuku w górnym paleolicie; następny skok jakościowy związany jest z zastosowaniem metalu (sztylety miedziane, miecze, sztylety i noże z brązu, a później z żelaza. Szczególnie istotną rolę odgrywała tu międzyplemienna wymiana doświadczeń prowadzona drogą wojen i wymiany handlowej.

Komisarz wystawy: dr Jacek Rydzewski
Scenariusz: dr Anna Dagnan-Ginter i mgr Mirosław Zając
Scenografia: art. plastyk Małgorzata Radnicka i prof. Maciej Radnicki
Realizacja: prof. Maciej Radnicki z zespołem
Rzeźby: art. plastyk Roman Kędzierski oraz artyści rzeźbiarze: Józef Murzyn, Mariusz Wasilewski i Edward Krzak
Portrety przyżyciowe: mgr Andrzej Czubak
Konsultacje antropologiczne: mgr Jarosław Wróbel
Makiety: mgr inż. arch. Jan Gottwald
Rekonstrukcje strojów: mgr Marcin Przybyła, mgr Anna Olszewska
Rekonstrukcje narzędzi, ozdób i broni: mgr Grzegorz Kieferling, mgr Marcin Przybyła
Kopie zabytków metalowych: Marek Ganew
Projekt plakatu, zaproszenia i folderu: art. plastyk Grzegorz Bobulski

Projekt i wykonanie wystawy finansuje Województwo Małopolskie
Sponsor Muzeum: Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A., Oddział Okręgowy w Krakowie