Pradzieje i wczesne średniowiecze Małopolski

Dnia 12 marca 2003 roku uroczyście otwarto, w obecności Marszałka Województwa Małopolskiego Janusza Sepioła, a także przedstawicieli innych krakowskich instytucji archeologicznych, instytucji kultury oraz licznie zgromadzonych gości, pierwszą część nowej głównej wystawy stałej poświęconej pradziejom i wczesnemu średniowieczu Małopolski.

Pierwsza część tej wystawy, obejmująca tematy Środowisko przyrodnicze i Zdobywanie pożywienia to zapowiedź całości dzieła, którego realizacja zakrojona jest na trzy lata. Część druga, przewidziana do otwarcia jeszcze w roku bieżącym, obejmuje tematy: Mieszkanie, Strój, ozdoby, uzbrojenie, a część trzecia, planowana na rok 2004, obejmować będzie tematy: Wytwórczość i wymiana, Wierzenia i sztuka. Dodatkowo, poza głównym ciągiem narracji, przedstawione będą także tematy: Światowid i Historia Muzeum.

Wystawa omawia (będzie omawiać) przemiany w życiu najstarszych mieszkańców okolic Krakowa na przestrzeni ostatnich ponad 70 tysięcy lat. Przemiany środowiska, a także problematyka wiążąca się z pozostałymi tematami, będą przedstawione w 12 wybranych przez nas - z uwagi na ich znaczenie dla przeszłości Małopolski - cięciach czasowych. W tym bardzo długim odcinku czasu, który trudno nawet sobie wyobrazić, krajobraz omawianego terytorium przechodził istotne przeobrażenia, spowodowane głównie przemianami klimatycznymi związanymi z przesuwaniem się lodowca skandynawskiego; krajobraz ten nie zawsze wyglądał tak, jak obecnie. Obok zmian w rzeźbie terenu wielkim przemianom ulegała też szata roślinna na naszym terytorium: od ubogiej tajgi, poprzez stepo-tundrę aż po bogaty las mieszany optimum klimatycznego holocenu.

Warunki życia dawnych mieszkańców Małopolski były więc różne w różnych epokach. Natężenie i rozmieszczenie śladów osadnictwa przedstawiamy ukazując je w danym momencie czasowym na tle stanu rzeźby terenu, przy uwzględnieniu stanu i charakteru szaty roślinnej - w tym samym miejscu na skali czasu. Pokazujemy też najbardziej typowych dla danej epoki przedstawicieli świata zwierząt i roślin; ich wybór został dokonany na podstawie szczątków zwierzęcych i roślinnych znanych z badań archeologicznych. Ta część wystawy, pokazująca warunki, w jakich przyszło żyć ludziom starożytnym, ma równocześnie przedstawić skalę wyzwań, przed jakimi musieli stawać dawni mieszkańcy Małopolski w wybranych tu cięciach czasowych. Z tej części wystawy dowiadujemy się jednak także, jak silny był wpływ osadnictwa ludzkiego na pierwotne środowisko naturalne; ostateczny efekt wielowiekowej historii stosunków człowiek-środowisko naturalne obserwujemy dzisiaj.

Zdobywanie pożywienia, jako podstawowy cel działalności gospodarczej, przechodziło w dziejach człowieka wielkie przemiany, wpływając na sposób życia i całokształt obrazu kultury poszczególnych społeczności. Od bezpośredniego korzystania z zasobów przyrody (zbieractwo i łowiectwo) ludzkość przeszła przez wielką neolityczną rewolucję gospodarczą, która przyniosła aktywny stosunek człowieka do przyrody. To wtedy rozpoczęto uprawiać rośliny, udomowiono potrzebne człowiekowi zwierzęta, a w krajobrazie pojawiły się osiedla zamieszkiwane przez wiele lat. Rolnictwo przeżywało z kolei własny rozwój, zarówno jeśli chodzi o technikę uprawy i używane narzędzia, jak też stosowane metody upraw.

Obserwacja tych przemian w wybranych na naszej wystawie "bramach czasu" pozwoli na prześledzenie postępu, jaki dokonywał się ciągle w tej dziedzinie życia. W umieszczonych w ścianach "bram czasu" przeglądarkach można zobaczyć, jak wyglądały typowe dla danego okresu osiedla (na przykładzie wyników badań wykopaliskowych konkretnych stanowisk), a także zapoznać się z wybranymi typowymi czynnościami związanymi z tą dziedziną życia. Po drugiej stronie tych samych "bram czasu" znajdują się gabloty zawierające rekonstrukcje używanych w danej epoce narzędzi służących pozyskiwaniu pożywienia.

W pierwszej części wystawy znajduje się również "kącik multimedialny". Korzystając z zainstalowanych tam monitorów widz już niedługo będzie mógł zapoznać się z elektroniczną wersją przedstawionych na wystawie pradziejów i wczesnemu średniowieczu Małopolski. Przewidujemy także podłączenie "kącika" do Internetu.

Komisarz wystawy: dr Jacek Rydzewski
Scenariusz: dr Anna Dagnan-Ginter i mgr Mirosław Zając
Scenografia: Małgorzata i Maciej Radniccy
Realizacja: Maciej Radnicki z zespołem
Projekt plakatu: Grzegorz Bobulski
Projekt zaproszenia, folderu i biletów: Pracownia Plastyczna MAK
Zbiory: Muzeum Archeologiczne w Krakowie
Konserwacja i restauracja zabytków: Pracownia Konserwatorska MAK
Rekonstrukcje narzędzi: mgr Grzegorz Kieferling
Kopie zabytków metalowych: Marek Ganew
Pejzaże: Łucja Ondrusz
Elektroniczna wersja wystawy i grafika komputerowa: Mikołaj Rydzewski, Paweł Wojciechowski
Komputerowe opracowanie map: Wojtek Kapela
Konsultanci: Prof. dr hab. Leszek Starkel (geomorfologia), dr Dorota Nalepka (szata roślinna)
Projekt i wykonanie wystawy finansuje Województwo Małopolskia
Kącik multimedialny wyposażył Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A. Oddział w Krakowie