Kraków przed 1000 lat

Wystawa stała

Scenariusz: Prof. dr hab. Kazimierz Radwański, mgr Teresa Radwańska
Opracowanie plastyczne:art. plastyk Roman Kędzierski

Dotychczasowe wieloletnie badania archeologiczne potwierdzają nasilenie się osadnictwa na terenie Krakowa, począwszy od IX wieku. Główne zespoły tego osadnictwa rozlokowały się na izolowanym Wzgórzu Wawelskim, gdzie istniały doskonałe warunki do budowy grodu oraz w południowej części tzw. Stożka Prądnika - wciętego od północy w silnie nawodnioną dolinę Wisły. Na obszarze "Stożka", bezpośrednio u podnóża Wawelu, usytuowało się obronne podgrodzie zwane Okołem, dalej zaś na północ - głównie przy ciągach drożnych - osady otwarte, które od XI, a szczególnie w XII i XIII w. coraz silniej zespalały się w jeden duży organizm urbanistyczny. Wokół tego centrum - właściwego miasta średniowiecznego - rozlokowały się w dość szerokim promieniu mniejsze, bardziej izolowane osady, formujące jakby przedmieścia Krakowa. Sytuowały się one najczęściej przy drogach wchodzących do miasta oraz przeprawach przez Wisłę.

Sformułowanie powyższych stwierdzeń umożliwiły rezultaty prowadzonych w naszym mieście przez kilkadziesiąt lat badań archeologicznych, jakie realizowało pod kierunkiem prof. Kazimierza Radwańskiego krakowskie Muzeum Archeologiczne. Były to zarówno regularne prace wykopaliskowe, ale też i setki nadzorów nad wykopami przemysłowymi i budowlanymi w niezwykle trudnych dla archeologa warunkach zwartej zabudowy miejskiej, często zabudowy o charakterze zabytkowym. Oryginalną metodą prof. Radwańskiego było wykorzystanie dla celów archeologii tysięcy odwiertów geologicznych, jakie umożliwiły m.in. odtworzenie topografii miasta we wczesnym średniowieczu. Suma informacji uzyskanych dzięki wymienionym metodom badawczym składa się na coraz pełniejszy obraz Krakowa na przestrzeni przynajmniej pięciu wieków poprzedzających lokację miasta w roku 1257. Osiągnięcie to jest tym cenniejsze, że proces zasiedlania centrum Krakowa w okresie wczesnośredniowiecznym, a następnie uformowanie się na tym terenie średniowiecznego miasta - do dziś stanowiącego śródmieście Krakowa - spowodował ogromne zniszczenia reliktów wcześniejszego osadnictwa. Równocześnie na opisywanym terenie, o piaszczystym, a w przypadku Wawelu skalistym podłożu, panowały warunki nie sprzyjające zachowaniu się zabytków, szczególnie drewnianych i żelaznych.

Etapy rozwoju Krakowa przedstawiono na wystawie w oparciu o źródła archeologiczne, obejmujące także badania architektury przedromańskiej i romańskiej. Pokazano również najwcześniejsze teksty źródłowe (z IX i X wieku) dotyczące Wiślan i Krakowa, a także, w mniejszym wyborze, późniejsze. Zaprezentowano fotografie wybranych, unikalnych zabytków rzemiosła artystycznego i wczesnośredniowiecznych kodeksów iluminowanych, przechowywanych w Skarbcu Katedry na Wawelu, a także kart Kroniki Polskiej i Kroniki Mistrza Wincentego ze zbiorów Biblioteki Czartoryskich. Wczesnośredniowieczny rozdział dziejów Krakowa ukazany na wystawie zamykają informacje dotyczące lokacji miasta w 1257 roku.

Tak więc tytuł wystawy należy traktować umownie, przedstawia ona bowiem w ogromnym skrócie i wyborze etapy rozwoju Krakowa od IX do połowy XIII wieku. Rok tysięczny jest datą wiążącą dzieje Krakowa przedpiastowskiego (wiślańskiego) z okresem jego ścisłych związków (od końca X w.) z monarchią Piastów. Wystawa przedstawia też walory terenu Krakowa dla rozwoju osadnictwa, jego doskonałe zaplecze rolniczo-surowcowe, bez którego nie byłoby możliwe zaistnienie dużego skupiska ludności oraz ukazuje naturalne warunki tworzenia się w Krakowie węzła dróg dalekosiężnych (co też stymulowało rozwój miasta).

Pierwsza część wystawy poświęcona jest źródłom archeologicznym, jakie posłużyły do rekonstrukcji obrazu miasta we wczesnym średniowieczu. W każdym zabytkowym mieście spotykamy niemy zapis historii osadnictwa, jaki stanowią nawarstwienia osadniczych poziomów kulturowych. Jest to księga, którą trzeba umieć przeczytać, gdyż obecność warstw, ich miąższość, ilość oraz zawartość, pozwala na określenie zasięgu osadnictwa, jego intensywności i chronologii. W Krakowie miąższość warstw kulturowych osiąga w niektórych miejscach więcej niż 3 metry!

Następna część wystawy przedstawia historyczne podstawy naszej wiedzy o Krakowie we wczesnym średniowieczu. Omówiono więc centralną rolę Krakowa w ramach terytorium plemiennego Wiślan, plemienia wymienianego w IX-wiecznych przekazach pisanych (Geograf Bawarski, Dzieje Świata, Żywot św. Metodego), następnie przedstawiono dokumenty, które wymieniają nazwę miasta (relacja Ibrahima ibn Jakuba, słynny dokument Dagome iudex oraz notatki wpisane w tekst przywileju cesarza Henryka IV dla biskupstwa praskiego). Osobne miejsce przeznaczono na przedstawienie naturalnych warunków rozwoju wczesnośredniowiecznego Krakowa (makiety).

Kolejny dział prezentuje obraz życia codziennego mieszkańców miasta, uzyskany na podstawie badań wykopaliskowych prowadzonych na terenie Krakowa. Omówiono i zilustrowano tu zagadnienia związane ze zdobywaniem pożywienia (narzędzia rolnicze, resztki roślin uprawnych, hodowla zwierząt domowych), budownictwem mieszkalnym, a także z licznie reprezentowanym rzemiosłem. O wielorakim charakterze zajęć rzemieślniczych, świadczonych na rzecz warstwy rządzącej, mówią nazwy wielu znajdujących się wokół Krakowa wsi służebnych, jak np. Szczytniki (wyrób tarcz), Złotniki (biżuterii), Grodkowice (wyrób grotów i strzał) i inne. Uzupełnieniem wiadomości na temat codziennego życia krakowian są dane dotyczące rozwoju wymiany handlowej, która była jednym z głównych źródeł bogactwa miasta.

Po przedstawieniu politycznego tła wydarzeń w okolicy roku 1000 dużą część wystawy zajmują zagadnienia związane z architekturą, zwłaszcza monumentalną (Wawel) i sakralną. Ówczesna zabudowa Wawelu znana jest dzięki wieloletnim badaniom wykopaliskowym prowadzonym przez Pracownię Archeologiczną przy Zamku Królewskim na Wawelu. Najbardziej znaną, jeszcze przedromańską budowlą wawelską, jest słynna rotunda Najświętszej Panny Marii, często nazywana rotundą św. Feliksa i Adaukta, badana jeszcze przed wojną przez prof. Szyszko-Bohusza. Do najważniejszych obiektów architektury romańskiej, jakie zostały odkryte podczas prac wykopaliskowych na wzgórzu wawelskim, należy tzw. sala o 24 słupach, stanowiąca pozostałość głównego budynku pałacowego, bazylika św. Gereona (prawdopodobnie monumentalna kaplica pałacowa), okazała katedra św. Wacława, konsekrowana w 1142 roku, której znaczne fragmenty, wtopione w budowlę gotycką, przetrwały do dnia dzisiejszego, a także wolnostojąca wieża obronna - stołp, usytuowana na północno-zachodnim cyplu wzgórza. Jest to najstarsza w Polsce (przełom XI i XII w.) budowla romańska o charakterze obronnym. Na obszarze miasta, podobnie jak na Wawelu, występują liczne kamienne budowle kościelne. Dotychczas potwierdzono istnienie co najmniej dwudziestu świątyń, a obecność dalszych jest wysoce prawdopodobna. Kościoły z reguły budowane były na terenach zasiedlonych - największa ilość świątyń znajduje się w centralnej części Krakowa, tj. na Okole i na północ od niego - w osadach otwartych.

Po latach klęsk i zniszczeń (1031-1038) Kraków za sprawą Kazimierza Odnowiciela stał się jedyną stolicą Polski. Rozwojowi i rozkwitowi miasta w XI i XII wieku poświęcona jest ostatnia część wystawy. Rezydencjonalny charakter Krakowa, obecność dworu książęcego z jego capellą, kancelarii władcy, kurii biskupiej, wielu rodów możnowładczych, spowodowały koncentrację w Krakowie elit politycznych i intelektualnych kraju. Od początku XI w. istniała już szkoła katedralna z zasobną biblioteką, zawierającą m.in. księgi szkolne, liturgiczne, teksty teologiczne, prawnicze, kazania, Pismo Święte. Przed 1038 r. powstał w Krakowie, w części spisany z wcześniejszych, zaginionych roczników, Rocznik Kapituły Krakowskiej (dzieło podstawowe dla historii Polski od XI do poł XIII w.). W XI wieku działały już przy katedrze krakowskiej scriptorium i pracownia miniatorska. Z ich wytworów zachowały się m.in. Pontyfikał krakowski, Homilie katedry krakowskiej, kodeksy prawnicze.

W kręgu krakowskim powstawały kroniki pisane przez wybitnych rocznikarzy. Były one wyrazem ambicji politycznych i dynastycznych Piastów. Przekazywały one historię kraju, potwierdzały prawo Piastów do rządzenia oraz ich genealogię. Do kronik takich należą, napisana na dworze Bolesława Krzywoustego w latach 1112-1116 Kronika Polska Anonima, tzw. Galla (stała się ona zarazem pierwszym dziełem literatury narodowej) oraz Mistrza Wincentego Kronika Polska, obejmująca dzieje Polski do 1207 roku. Kraków tworzy podstawy do tego, by już niedługo zyskać miano "Totius Poloniae urbs celeberrima" - najświetniejszego miasta całej Polski.

Wystawę zamykają uwagi na temat przeprowadzonej przez Bolesława Wstydliwego wielkiej reformy urbanistycznej i prawnej Krakowa - lokacji z roku 1257, w wyniku której miasto zostało przebudowane w kształcie zachowanym do naszych czasów (tzn. dzisiejsze śródmieście w obrębie Plant).

Kraków przed 1000 lat	Kraków przed 1000 lat	Kraków przed 1000 lat
Kraków przed 1000 lat	Kraków przed 1000 lat

Opracowano na podstawie towarzyszącego
wystawie folderu pt. "Kraków przed 1000 lat"
autorstwa Teresy i Kazimierz Radwańskich