Garncarstwo prahistoryczne - inspiracje i analogie

Dnia 29 czerwca 2002 roku w budynku Lamusa na terenie Ośrodka Magazynowo-Studyjnego MAK w Branicach otwarto drugą część wystawy poświęconej garncarstwu prahistorycznemu. Wystawa mieszcząca się w renesansowej sali z kominkiem ma przybliżyć współczesnemu widzowi problem funkcji i formy naczyń z odległych epok. Efekt ten starano się uzyskać poprzez zestawienie naczyń znanych z wykopalisk archeologicznych z współczesnymi formami ceramiki użytkowej. Ten prosty zabieg pozwala także na ukazanie, iż na przestrzeni tysięcy lat nie zmieniło się poczucie piękna, harmonii, podobną rolę odgrywała też funkcjonalność stosowanych rozwiązań.

Przed wiekami, podobnie jak dzisiaj, naczynia służyły do przygotowywania pokarmów lub jako różnego rodzaju zastawa stołowa. Były też takie, których używano do celów specjalnych, np. do warzenia soli z solanki. Niektóre z nich służyły jako urny, w których chowano spalone na stosie szczątki zmarłych. W dużych naczyniach, tak zwanych zasobowych, magazynowano zapasy żywności, m.in. ziarna zbóż. W smukłych amforach o wąskiej szyi przechowywano płyny - wodę, oliwę, wino. Płaskie, grubościenne pojemniki były prawdopodobnie używane do wyprażania ziarna.

W zestawie form ceramicznych znanych z wykopalisk zauważyć można też kubki i różnego rodzaju czerpaki. Z gliny wykonywano też lampki oliwne. Wszystkie te te wyroby mają często elegancką, wyszukaną formę i zdobione są malowaniem lub ornamentem rytym. Garncarze prahistoryczni starali się też, aby elementy tych wyrobów, służące praktycznym celom, jak uchwyty, uszka, guzki i listwy ułatwiające podnoszenie naczyń, były zarazem ich ozdobą.

Zestawienie form znanych archeologowi z wykopalisk ze współczesnymi formami ceramiki użytkowej (względnie w ogóle z naczyniami, bez względu na surowiec) przynosi ciekawe obserwacje. Starożytne naczynia przemawiają do współczesnego widza swymi harmonijnymi proporcjami i sposobem zdobienia. Mimo że wykonane są tylko ze skromnej gliny wytrzymują porównanie z współczesną porcelaną i fajansem. Zresztą materiały służące do wykonywania naczyń przez tysiące lat udoskonalały się. Pospolitą glinę uszlachetnia się, dodając polewę, z biegiem czasu wprowadza się fajans, porcelanę i nowoczesne tworzywa. Forma natomiast pozostaje często taka sama. Często kształt opracowany przed wiekami okazuje się najdoskonalszy dla pełnienia określonej funkcji. Doskonałym przykładem są pradziejowe i greckie amfory, które porównać można do współczesnego gąsiora do wina. Wiele przykładów takich podobieństw dostarcza właśnie nasza wystawa, na której obok siebie stoją naczynia prahistoryczne i współczesne, służące do podobnych celów - w zasadzie różnią się one tylko surowcem, z jakiego zostały wykonane. Niekiedy forma wynaleziona przed wiekami może być także porównywana z tymi, które opracowują styliści znanych fabryk porcelany z uwagi na ustalone przez naszych przodków pełne harmonii proporcje i poczucie piękna, akceptowane także i dzisiaj.

Inspiracje kulturowe są jednak o wiele szersze. Na przykład z gliny wykonywano nie tylko garnki. Na stanowiskach archeologicznych znajdujemy niekiedy figurki ludzkie. Obserwujemy na nich pewne cechy przewijające się we współczesnej modzie młodzieżowej, jak np. zwyczaj przekłuwania uszu u mężczyzn, czy też skomplikowane fryzury i barwienie włosów na czerwono u dziewcząt. Takie przykłady również można na naszej wystawie zobaczyć.

Archeolog często spotyka się z pytaniem, kim były owe tajemnicze ludy, których osady i cmentarzyska badane są podczas wykopalisk na naszych ziemiach. Jeśli obejrzawszy tę wystawę widz stwierdzi "Ależ to byli tacy sami ludzie jak my!", uważać będziemy, iż dobrze spełniła ona swoje zadanie.

Otwarciu wystawy towarzyszył II Krakowski Festyn Archeologiczny organizowany pod hasłem Co do garnka włożyć? Poza samym garncarstwem poświęcony był on różnym aspektom życia w pradziejach m.in. problemowi zdobywania żywności. Trzeba też zaznaczyć, że do zorganizowania obu imprez przyczynił się Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego oraz Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A., Oddział w Krakowie.