Bogowie starożytnego Egiptu

W 1995 roku uchwałą ministrów kultury państw Unii Europejskiej Kraków został wybrany do grona miast, europejskich stolic kulturalnych mijającego milenium i obdarowany tytułem Europejskiego Miasta kultury roku 2000. W związku z tym dawna stolica Polski przygotowała "Festiwal Kraków 2000", w obrębie którego znalazło się szereg ważnych wydarzeń artystycznych. Zaproponowany przez dział Archeologii Śródziemnomorskiej w Muzeum Archeologicznym w Krakowie projekt scenariusza wystawy "Bogowie Starożytnego Egiptu" został zaakceptowany w 1999 roku przez komisję festiwalową biura Kraków 2000 i skierowany do finansowania. Prace nad wystawą trwały od 1992 roku, kiedy to rozpoczęła się kosztowna konserwacja sarkofagów, kartonaży i tkanin koptyjskich. Całość zbiorów jest po konserwacji dzięki wydatnej pomocy specjalistów od drewna i kamienia z Wydziału konserwacji Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

Do gablot zostało zastosowane oświetlenie światłowodowe ze względu na jego walory estetyczne oraz bezpieczeństwo samych zabytków. Źródło światła umieszczane jest poza gablotą i tym samym eliminuje promieniowanie UV i IR (podczerwień), jak również nie podnosi temperatury wewnątrz gablot. Światło, przewodzone przez światłowód, znajduje się wewnątrz gabloty. Dla większości eksponatów przyjęto najbardziej restrykcyjne kryterium oświetlenia zalecane przez konserwatorów, które przewiduje maksymalne natężenie 50 lx, przy czasie ekspozycji do 5-6 godzin dziennie. Stałą wilgotność, niezbędną dla zabytków polichromowanych i tkanin, zamkniętych w hermetycznych gablotach, stabilizuje umieszczony w specjalnych szufladach żel krzemionkowy lub bibuła absorpcyjna.

Muzeum Archeologiczne w Krakowie, w połowie XIX wieku zwane Muzeum Starożytności, najstarsza placówka archeologiczna w Polsce, założona w 1850 roku Polskiej Akademii Nauk, posiada dużą kolekcję zabytków starożytnego Egiptu, która prawie w całości jest prezentowana szerokiej publiczności od 10 czerwca br. Składają się na nią obiekty pochodzące z trzech źródeł.

Najstarszy i zarazem jeden z pierwszych zabytków egipskich w Krakowie, kompletny sarkofag wraz z mumią z początków XXII dynastii, pierwotnie znajdujący się w prywatnych rękach, ofiarowany został Towarzystwu Naukowemu Krakowskiemu w 1834 roku. Kryteria stylistyczne wskazują na drugorzędny warsztat tebański jako miejsce wykonania sarkofagu. Z pewnością jego właściciel (właścicielka ?) był związany ze świątynią Amona. Na skrzyni dwukrotnie pojawia się w inskrypcjach tytuł i imię zmarłej: Ozyrys pani domu tancerka Amona Nesi-Chonsu. Ponieważ jednak charakter wszystkich tekstów na tym sarkofagu nie jest jasny, nie jest pewne czy mamy tu rzeczywiście do czynienia z imieniem właścicielki tego sarkofagu (wieko oraz wieko pozorne były przygotowane dla mężczyzny). Istnieje również prawdopodobieństwo, że mumia, z którą sarkofag ten został przywieziony do Krakowa, należała do drugiego właściciela tego sarkofagu; podobne przypadki wtórnego użycia trumien były w tym okresie częstym zjawiskiem. Badania rentgenowskie i tomografia komputerowa mumii wykazały, że była to kobieta w wieku ok. 30 lat, która przynajmniej raz była matką i cierpiała na reumatyzm. Z dużym prawdopodobieństwem można też ustalić przyczynę jej śmierci. Otwór w górnej części czaszki oraz brak śladów gojenia wokół niego mogą świadczyć o tym, że zmarła wskutek uderzenia w głowę. Zdjęcia rentgenowskie i tomografii komputerowej prezentowane są na wystawie w specjalnej gablocie.

Najcenniejszą i najbardziej efektowną część zbioru stanowią cztery sarkofagi pochodzące z wykopalisk w el-Gamhud, miejscowości położonej dwadzieścia km na południe od Medinet el-Fayum, po zachodniej stronie Nilu, prowadzonych w latach 1907-1908 przez Tadeusza Smoleńskiego, pierwszego polskiego egiptologa i koptologa. Jedna z trumien, w typie "brzuchatych" (belly coffins), odznaczająca się płaskim dnem i okazałym wypukłym wiekiem, należy do kapłanki Izydy imieniem Aset-iri-khet-es. Na jej mumii znajdował się cenny kartonaż, który w czasach starożytnych został poważnie uszkodzony. Obecnie, po konserwacji, umieszczony został w osobnej gablocie. Na spodzie sarkofagu znajduje się wizerunek stojącej Izydy-Hathor z zachowaną kolorystyką, który jest widoczny w lustrze zamontowanym w pewnej odległości od spodu skrzyni. Niewątpliwą atrakcję dla zwiedzających stanowią wielko-formatowe przeźrocza z wynikami interdyscyplinarnych badań wspomnianej mumii oraz rekonstrukcja przyżyciowego portretu Aset-iri-khet-es. Wyniki tych badań dostarczyły sensacyjnych informacji na temat śmierci, określiły jej kod genetyczny, grupę krwi, a nawet porę roku, podczas której zmarła. Prezentujemy także film z rozwijania mumii.

Kolejne źródło pozyskania eksponowanych zabytków przez Muzeum to obiekty ze wspólnych wykopalisk zorganizowanych w latach 1910-1914 przez krakowską Akademię Umiejętności i wiedeńską Akademię Nauk, pod kierunkiem prof. Hermanna Junkera w Dolnej Nubii i Tura ( 13 km na wschód od Kairu). Nubijskie cmentarzyska (w El-Kubanija S i N, Arminna E i Toszka) wniosły ważne informacje dotyczące pochówków, jak również dostarczyły licznego materiału ceramicznego z okresu. Niektóre z naczyń z pierwszego okresu (Grupa C) posiadają grafitti geometryczne oraz w formie zwierząt. Ogólna ilość zabytków przekazana przez Junkera Akademii Umiejętności liczyła 149 obiektów.

Z wykopalisk H. Junkera z Giza w 1913 roku, prowadzonych we wschodnim sektorze Wielkiego Cmentarzyska Zachodniego, na zachód od piramidy Cheopsa, pochodzi cenna wapienna rzeźba z V dynastii przedstawiająca mężczyznę i stojącą obok kobietę (wys. 36,4 cm), jak również męski wapienny tors, (wys. 14 cm, szer. 15 cm) ze śladami czerwonej polichromii.

Trzeci i zarazem największy zbiór, stanowiący trzon egiptologicznej wystawy, pochodzi z muzeum założonego przez żołnierzy Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich walczących w brytyjskich Siłach Zbrojnych podczas II wojny światowej w Egipcie. Zbiory, które zainicjował Jarosław Sagan, zgromadzone zostały dzięki szczodrym darom żołnierzy. Zabytki kupowano w Muzeum Egipskim w Kairze, na kairskim targu Muskach oraz wymieniano za przydziałowe papierosy.. Nie brakuje też obiektów nabytych u renomowanych antykwariuszy egipskich. Zadziwiająca jest dokładność, z jaką rejestrowano poszczególne obiekty w specjalnie do tego przeznaczonej księdze inwentarzowej, opatrując każdą rzecz opisem, rysunkiem bądź fotografią. Oprócz wzruszającej nas dzisiaj dbałości o poziom kultury kraju, musimy podziwiać wyczucie żołnierzy, którzy nie kupowali falsyfikatów. Przeciwnie, wśród licznych zabytków znaleźć można eksponaty o unikalnej wartości poznawczej. Do przywiezionych cymeliów należy m.in alabastrowy tors męski wys. 15 cm. pochodzący z el-Kantara, datowany na okres ptolemejski (początek II w. przed Chr.). Rzeźba przedstawia młodego nagiego mężczyznę z odbitą głową, rękami i nogami, ustawionego frontalnie, z lewą nogą w wykroku. Dwa elementy umożliwiają interpretację i datowanie zabytku. Na prawe ramię młodzieńca spływa zakończenie loka młodości - atrybut Horusa, zaś na plecach widoczne są końce królewskiego diademu, opaski noszonej przez macedońskich władców wzorujących się na Aleksandrze Wielkim. Rzeźba przedstawia jednego z Ptolemeuszy ukazanego jako Horusa.

Przykładem źródeł pisanych, które są zaprezentowane na wystawie, jest spory zbiór ostraków hieratycznych, demotycznych, greckich i koptyjskich, zakupionych przez żołnierzy w nieznanym miejscu, które według wszelkiego prawdopodobieństwa pochodzą z Edfu (gr. Apollinopolis Magna), stanowiska badanego pod koniec lat 30-tych przez francusko-polską misję, pod kierunkiem wybitnego polskiego archeologa, Profesora Kazimierza Michałowskiego. Ich teksty, datowane na okres od II wieku przed Chr. Do VII wieku po Chr., zawierają głównie kwity podatkowe, np. za zapłacenie podatku w zbożu, wpłaty za apomoira, (podatek uiszczany w pieniądzu za winnice i sady), zapłacenia podatków chomatikon i balaneutikon, jak również bankowe zaświadczenia o rozdawnictwie wina stacjonującym w Edfu legionistom rzymskim, podatek od pochodzenia żydowskiego laografii (rodzaj podatku pogłównego - w Edfu znajdowała się duża dzielnica żydowska) etc. Przypadkiem dokonano interesującego odkrycia - stwierdzono, że dwa ostraka pochodzące z różnych kolekcji (z Krakowa i Wiednia) były pisane jedną ręką.

W osobnych specjalnych gablotach prezentowane są tkaniny koptyjskie oraz egipskie całuny grobowe z II wieku.

W skład ekspozycji wchodzą też, należące do rzadkości w egiptologicznych kolekcjach, mumie zbożowe. Są to pseudo-mumie, niewielkich rozmiarów, zawierające ziemię wymieszaną z ziarnem jęczmienia, które pod wpływem wilgotności kiełkowało. Mumie te miały symbolizować siły życiodajne Ozyrysa i odradzającą się przyrodę. W miejscu twarzy nakładano woskową maskę. Nasze egzemplarze mają, bardzo rzadkie dla tego typu zabytków, starannie modelowane srebrne, pozłacane maski. Mumie tego rodzaju przygotowywano na święto Ozyrysa i następnie umieszczano w drewnianych sarkofagach i grzebano w piasku, w pobliżu świątyń egipskich.

W oddzielnej przyściennej gablocie wyeksponowane zostały stele nagrobne: dziewięć pochodzi z Kom Abu Billou (gr.Terenuthis, arab. El-Tarrana), z okresu rzymskiego, jedna z okresu koptyjskiego, o charakterystycznej ikonografii, której główny element stanowią siedzące po obu stronach zwieńczenia gołębie oraz trzy epitafia chrześcijańskie z IX-X wieku z nekropoli w Ginari/Tafa w Nubii. Zespół zabytków z Nubii stanowi obecnie największą kolekcję na świecie z tego stanowiska.

Natomiast bogaty zbiór uszebti (ponad siedemdziesiąt obiektów) reprezentują m.in. figurki pochodzące z Deir- el-Bahari, z Cachette II, datowane na 21 dynastię. Noszą imię Nes-Amun-Ipet, którego sarkofag znajduje się w Muzeum Egipskim w Kairze. Z inskrypcji na nim umieszczonej wynika, że właściciel figurek szczycił się bogatą tytulaturą. Nosił m.in. tytuł "kroczący na czele Amona", "wielki kapłan oczyszczenia mający dostęp do Amona w Karnaku", "pisarz skarbca świątyni Amona". W Muzeum Egipskim w Kairze znajduje się także należący do niego mitologiczny papirus.

Duża kolekcja lampek oliwnych i figurek terakotowych z okresu grecko-rzymskiego, prezentowanych na wystawie posiada istotna wartość jako materiał poznawczy dla studiów na cywilizacją egipską tego okresu. Terakoty jako przedmioty kultu (np. przedstawienia bogini Izydy i jej kapłanek) bądź bibeloty stanowią doskonałą ilustrację życia codziennego. Znalezione wśród nich dwa wizerunki Ptolemeuszy potwierdzają tezę o portretowaniu władców również w drobnej plastyce.

Wystawie towarzyszy katalog autorstwa K. Babraja i H. Szymańskiej, który obejmuje rys historyczny kolekcji, omówienie wyników badań nad mumią Aset-iri-khet-es oraz ułożone chronologicznie opisy najważniejszych zabytków (220 stron, glossariusz i wykaz skrótów).