Ze skarbów Muzeum Archeologicznego w Krakowie

Dnia 3 września 2009 roku otwarto nową wystawę czasową otwierającą nowy sezon wystawienniczy w naszym Muzeum. Na uroczystość otwarcia przybyli liczni goście,w tym przedstawiciele różnych instytucji kultury w Krakowie.

Muzeum Archeologiczne w Krakowie od dawna chlubi się licznymi i wspaniałymi zbiorami. W dużej mierze można się o tym przekonać zwiedzając nasze stałe wystawy, a także przeglądając w Archiwum strony internetowej MAK dawne wystawy czasowe, przygotowane z naszych własnych zasobów. Nie było jednak do tej pory wystawy, która przedstawiałaby same „rodzynki” – to, co mamy najlepszego. Pojawiła się ku temu niespodziewana okazja: ukończony wcześniej, niż planowano, remont naszej dużej sali wystawowej (nieoficjalnie przyjęła się w Muzeum jej nazwa: Sala św. Michała), przeznaczonej na wystawy zmienne. Ponieważ byliśmy przekonani, że remont ten potrwa dłużej, przewidzieliśmy inaugurację odnowionej przestrzeni wystawowej dopiero w listopadzie, sprowadzoną z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy w Lednogórze, wystawą o badaniach na Ostrowie Lednickim. Tymczasem sala jest już gotowa, a więc można jej nowy żywot zainaugurować wcześniej. Wydaje się, że taka okazja jest doskonała do tego, by pochwalić się naszymi najwspanialszymi zespołami.

Wybraliśmy kilkanaście zespołów, które z całą pewnością można uznać za pozycje w naszych zbiorach wyjątkowe. Ich wartość nie zawsze wynika z materiału, z jakiego są wykonane; równą – a czasem o wiele cenniejszą ich cechą – jest ich wyjątkowość, wynikająca z wieku, funkcji, jaką kiedyś pełniły, a czasami z zawartych w nich informacji.

Na pewno warto zacząć od zabytków z Jaskini Mamutowej i Jaskini Maszyckiej, znajdujących się na terenie Jury Ojcowskiej. W Jaskini Mamutowej (Wierzchowie, gm. Wielka Wieś), zasiedlanej w trzech różnych fazach epoki kamienia, wydobyto jedne z najstarszych (30 tys. lat temu) zabytków paleolitycznej sztuki użytkowej odkrytych na ziemiach polskich. Chodzi o różnego rodzaju zawieszki, wykonane z ciosów mamuta, a zdobione rzędami nakłuć oraz fragmenty naszyjnika z przewierconych zębów zwierzęcych.
Nieco młodsze zabytki, znane z kolei z Jaskini Maszyckiej, wskazują na znajomość magii w życiu mieszkańców Jury z końca epoki kamienia, o czym świadczą ryte zdobienia płoszczy wykonanych z rogu renifera, na niektórych zabytkach można się też dopatrywać prostych sposobów rachuby czasu. Znajdujemy się tu rzeczywiście u źródeł sztuki i magii…
Inną przepiękną i wartościową kolekcję stanowią zabytki pochodzące z wykopalisk w Bilczu Złotym na Ukrainie w majątku księcia Leona Sapiehy. Polsko-ukraiński zespół archeologów opracował tę, jedną z największych w Europie, kolekcję zabytków w ramach grantu otrzymanego przez Muzeum z Ministerstwa Edukacji. Na kolekcję tę składa się ponad 300 całych malowanych naczyń (oprócz ok. 35 tys. ich fragmentów), około 120 figurek ludzkich i zwierzęcych, ponad 60 glinianych przedmiotów związanych z tkactwem (przęśliki, ciężarki tkackie, szpulka), około 200 narzędzi z kości i rogu, 300 narzędzi krzemiennych i kamiennych oraz ozdoby z kości i muszli, a także niewielki dysk wykonany z hematytu. Zabytki datowane są na okres między poł. V a poł. III tysiąclecia p.n.e. Dzięki współpracy z archeologami z Ukrainy badającymi od kilku lat stanowisko, z którego pochodzi kolekcja Sapiehów, zabytki wydobyte na początku wieku a po tylu zawirowaniach historii całkowicie pozbawione dokumentacji terenowej, odzyskują kontekst naukowy.
W zbiorach Muzeum znajduję się też wiele cennych skarbów brązowych. Prezentujemy tu przykłady zespołów pochodzących ze starszego i środkowego okresu epoki brązu (XV-IX wiek p.n.e.). Są one świadectwem rozwiniętej metalurgii brązowej na obszarach położonych w południowo-wschodniej Polsce oraz na obszarach położonych na południe od Karpat. Większość z prezentowanych tu zabytków to zresztą importy z tamtych obszarów lub przynajmniej okazy noszące piętno zakarpackiego środowiska kulturowego. Przedmioty wchodzące w skład tych skarbów to narzędzia, ozdoby, broń, a także przedmioty będące zapewne oznakami władzy i prestiżu społecznego.

Wspomnieć trzeba też o pięknych metalowych elementach kimmeryjskiej uździenicy z VIII wieku p.n.e., jednak największą chlubą Muzeum Archeologicznego w Krakowie jest wyposażenie ukrytego pod nasypem wielkiego kurhanu grobu scytyjskiej „księżniczki”, pochodzące z XIX-wiecznych badań ratowniczych Gotfryda Ossowskiego w Ryżanówce na Ukrainie. W skład wyposażenia grobowego „księżniczki” wchodziły naczynia gliniane, brązowe i srebrne, sama zaś zmarła ubrana była w paradny strój bogato zdobiony naszytymi złotymi aplikacjami, których w sumie było ponad 400, z nakryciem głowy przyozdobionym złotym diademem i złotymi zausznicami; na palcach zmarłej znajdowały się pierścienie wykonane w większości ze złotych staterów greckiej kolonii na Kerczu, Pantikapaion. Łączna waga odnalezionych złotych przedmiotów wynosi niemal 500 gramów kruszcu wysokiej próby. Grób ten datowany jest na pierwszą połowę III wieku p.n.e.

Z kolonizacją grecką na wybrzeżach Morza Czarnego wiąże się także piękna kolekcja ceramiki greckiej pochodzącej z IV wieku p.n.e.

Kolejnym zespołem, który można śmiało nazwać „skarbem”, jest wyposażenie męskiego grobu należącego do wojownika huńskiego z 1połowy V wieku n.e. Ze względu na bogaty charakter wyposażenia mówimy o „książęcym” statusie tego grobu; w każdym razie zawierał on szczątki mężczyzny zajmującego wysoką pozycję społeczną. Złote i srebrne części stroju wysadzane almandynami i bursztynem, złote okucia łuku refleksyjnego i pochwy miecza, równie bogato wykonane części ogłowia końskiego – to pozostałości stroju i wyposażenia z pewnością znacznego huńskiego wojownika, który stracił życie w okolicach dzisiejszej wsi Jakuszowice koło Kazimierzy Wielkiej, a którego grób został przypadkowo odkryty z początkiem XX wieku a jego wyposażenie przekazane do Muzeum Narodowego w Krakowie (obecnie własność MAK).

Kolejne skarby naszego Muzeum pochodzą już z czasów słowiańskich i okresu formowania się państwa polskiego. Może się to wydawać dziwne, lecz na pierwsze miejsce wysuwa się tu skarb składający się wyłącznie z przedmiotów żelaznych. W roku 1977 w piwnicy oficyny przy ul. Kanoniczej 13 w Krakowie został odkryty ogromny skład żelaznych grzywien siekieropodobnych. W drewnianej skrzyni umieszczono w sumie 4212 takich grzywien o łącznej masie ok. 3630 kg. Skarb ten datowany jest na 2 połowę IX wieku n.e.; biorąc pod uwagę wartość żelaza w ówczesnych czasach, wydaje się bardzo prawdopodobne, że stanowił on własność plemienną lub książęcą.

Z okresu X i XI wieku wymienić trzeba znaleziska z Zawady Lanckorońskiej (skarb srebrnych ozdób stroju i paciorków szklanych, datowany na 2 połowę X wieku), elementy inwentarzy grobowych z cmentarzyska w Podhorcach koło Lwowa (inkrustowane srebrem i miedzią miecze żelazne, ozdoby ze złota, srebra i kamieni półszlachetnych i srebrne dewocjonalia – wszystko z przełomu X/XI wiek), wreszcie srebrny skarb, tzw. siekańcowy (zawierający monety i placki lanego srebra jako surowca) ze Złochowic koło Kłobucka, datowany na XI wiek.

Wystawa niniejsza ukazuje tylko część naszych najcenniejszych znalezisk znajdujących się w naszych zbiorach; ze względu na jej „doraźny” charakter poszczególne znaleziska nie są zaopatrzone w szersze przybliżenie ich kontekstu historycznego, kulturowego oraz geograficznego. Z pewnością podanie takiego kontekstu dodałoby wystawie wartości i zapewne czytelności. Nie pokazaliśmy też skarbów wymagających większej ilości miejsca, jak np. zestawu odrestaurowanych tkanin peruwiańskich, czy też zbioru naszych tkanin islamskich, które takiej restauracji dopiero wymagają. Piękna nowa sala „św. Michała”, której służbę właśnie dzisiejszą wystawą inaugurujemy, będzie wykorzystywana przede wszystkim na wystawy czasowe o większym ciężarze gatunkowym. Pierwszą z takich wystaw – jak wspomniano na wstępie – będzie sprowadzona w listopadzie br. z Lednogóry wystawa o badaniach na Ostrowie Lednickim. Jeśli chodzi natomiast m.in. o te skarby, które prezentujemy teraz, to istnieją plany organizowania po kolei osobnych, niewielkich wystaw czasowych, poświęconych poszczególnym pokazywanym tu zespołom, tym razem wraz z bliższym przedstawieniem ich znaczenia i kontekstu kulturowego.

Na razie zapraszamy do zapoznania się z naszą najnowszą wystawą; będzie ona czynna do końca października.

Jacek Rydzewski

Autorzy wystawy:
Joanna Arct, Elżbieta Chochorowska, Marek Grosse, Jacek Rydzewski
Aranżacja plastyczna:
Marek Grosse, Jolanta Hosecka

Remont „Sali św. Michała” został przeprowadzony za pieniądze Samorządu Województwa Małopolskiego w ramach Wieloletniego Planu Inwestycyjnego, jako część zadania pod nazwą: Remont gmachu głównego Muzeum Archeologicznego w Krakowie.

Plakat wystawy	Oficjalnie	Ogólny widok wystawy
Pierwsi widzowie	Scytyjskie złoto	Złoto Hunów
Sztuka paleolitu	Kultura trypolska 1	Kultura trypolska 2
Urok epoki brązu	"Księżniczka" scytyjska	Własność "księżniczki"
Hun z Jakuszowic	Huńska broń	Skarb żelazny
Ogólny widok wystawy	Podhorce k/Lwowa	"Srebrny drobiazg"