Projekt rewitalizacji zespołu podworskiego w Branicach

Muzeum Archeologiczne w Krakowie przygotowało ostatnio koncepcję przekształcenia zespołu podworskiego w Krakowie-Branicach, gdzie ma swoją siedzibę nowohucki Oddział MAK, w Centrum Edukacyjno-Rekreacyjne Muzeum. W oparciu o zrodzone w Muzeum pomysły (autorstwa dr Jacka Rydzewskiego przy współpracy dr Jacka Górskiego) powstało studium architektoniczne, opracowane w Pracowni Projektowej „ARCH” z Bielska-Białej, przez mgr inż. arch. Zofię Skrzypek-Mrowiec, mgr inż. arch. Marię Bicz-Suknarowską oraz mgr inż. arch. Martę Kasprowicz. Dokumentacja studium została przez Muzeum złożona w Departamencie Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Turystyki Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego. Dokumentacja ta przedstawia ideę utworzenia w Branicach ośrodka (Centrum) oferującego zwiedzającym wielorakie możliwości w ramach edukacji, rozrywki i odpoczynku.

U podstaw opracowania przedstawianej koncepcji leżała – i nadal leży – chęć uratowania całego zespołu podworskiego w Branicach. Oprócz bowiem budynku dworu i lamusa, które są odnowione i użytkowane przez Muzeum, w skład zespołu wchodzi również budynek XVIII-wiecznego spichlerza, który został ostatnio wpisany do rejestru zabytków województwa małopolskiego, czworak, ruiny kuźni dworskiej, wreszcie zabytkowy park z wyschniętym stawem, pola i las – elementy te tworzą w sumie nieruchomość liczącą 11 hektarów powierzchni. W miejscu dawnych stodół dworskich wybudowano ostatnio (dokonał tego Krakowski Zespół do Badań Autostrad, którego udziałowcem jest Muzeum Archeologiczne) kompleks budynków magazynowych i archiwum. Wymienione budynki zaprojektowano w stylu nawiązującym do architektury klasycystycznego dworu; z tego względu, jak i ze względu na swą lokalizację, odtwarzają one w swoistym sensie dawne centrum folwarcznej części majątku. Dysponując więc właściwie niemal pełnym obrazem dawnego rozplanowania i organizacji założenia dworskiego można by było – oczywiście po odnowieniu niektórych elementów tego założenia – przybliżyć społeczności województwa organizację podstawowej i na ogół samowystarczalnej jednostki gospodarczej dawnej Polski, jaką stanowił dwór funkcjonujący w systemie gospodarki folwarcznej. Jest to zagadnienie mało znane wśród społeczeństwa, a mogące zapewne budzić w nim żywe zainteresowanie, zwłaszcza że w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat zasady funkcjonowania gospodarki dworskiej obrosły rozmaitymi mitami i nie zawsze były przedstawiane zgodnie z prawdą. Pozostałości założenia dworskiego w Branicach stanowią doskonały i rzadki przykład, który stwarza możliwości przybliżenia ludziom tych spraw.

Przy opracowywaniu omawianego projektu wykorzystano też doświadczenia zespołu pracowników Oddziału Muzeum w Nowej Hucie w rozwijaniu i organizowaniu działalności popularyzatorskiej. Niezwykle rozbudowana współpraca z nowohuckimi szkołami, a także dobrze przyjmowane przez zwiedzających sposoby przybliżania tematyki archeologicznej podczas festynów archeologicznych w Branicach (już pięciu) pozwalają przypuszczać, że teren zespołu podworskiego jest znakomitym miejscem na prowadzenie działalności oświatowej i popularyzatorskiej na dużą skalę i w niezwykle atrakcyjny sposób, w kilku dziedzinach: historii, archeologii, geografii i biologii.

Braliśmy też pod uwagę tworzenie zachęt do rodzinnego spędzania wolnego czasu. Wielkość założenia, mnogość atrakcji (wystawa, ekspozycje terenowe w naturalnej skali, warsztaty archeologiczne, możliwość przejażdżki konnej, ewentualne możliwości rekreacji poprzez sport, pobyt w parku, wreszcie odpoczynek przy posiłku w gospodzie znajdującej się w budynku dawnego spichlerza) – to przesłanki do spędzenia w Branicach kilku sobotnich czy niedzielnych godzin. Sprzyjać temu będzie też relatywna bliskość od centrum Krakowa (ok. 16 km), jak również i to, że w niedługiej przyszłości obszar Branic „przybliży” się do terenów zamieszkanych, gdyż w opracowanym już dla Branic planie zagospodarowania przestrzennego naprzeciw parku dworskiego przewiduje się zabudowę jednorodzinną i dogodne skomunikowanie tego obszaru z miastem poprzez komunikację autobusową.

Główne założenia programowe projektu

(wg studium opracowanego przez Z. Skrzypek-Mrowiec i M. Bicz-Suknarowską)

ZAKRES PROJEKTU

Studium obejmuje koncepcję urbanistyczno-programową przekształcenia istniejącej struktury założenia dawnego zespołu dworskiego w Krakowie-Branicach na Centrum Edukacyjno-Rekreacyjne dla Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Zadaniem opracowania jest ocena zastałej struktury urbanistycznej i obiektów kubaturowych oraz propozycja ich zachowania, odtworzenia i adaptacji do nowo projektowanych funkcji. Równocześnie koncepcja stanowi analizę możliwości terenowych i przestrzennych uporządkowania i usprawnienia układu funkcjonalnego całości założenia z uwzględnieniem uwarunkowań historycznych i wytycznych konserwatorskich.

W zależności od stanu technicznego zastałych elementów zagospodarowania terenu oraz stopnia ich wartości, pod względem konserwatorskim, proponuje się rekonstrukcję, odbudowę lub przebudowę i modernizację obiektów oraz budowę obiektów nowych, uzupełniających całość założenia, tak by w końcowym efekcie zespół mógł służyć i samodzielnie funkcjonować jako Centrum Edukacyjno-Rekreacyjne.

Niewielkich ingerencji wymaga część dworska założenia z odrestaurowanym dworem i „lamusem”, zespołem parkowym, ogrodem użytkowym i stawem. Generalnych ingerencji wymaga część folwarczna, gdzie zachowały się w całości jedynie dwa wartościowe obiekty: XVIII-wieczny spichlerz i czworaki. Reszta substancji uległa zniszczeniu, a teren, w nawiązaniu do układu historycznego, należy wykorzystać do nowo projektowanych funkcji.

Dokonany w ramach studium podział funkcjonalny terenu na zespoły odmiennego użytkowania wskazuje możliwość etapowania realizacji projektowanej inwestycji.

ZAŁOŻENIA PROJEKTOWE

1. Wytyczne urbanistyczno-konserwatorskie
Determinantą koncepcji zagospodarowania terenu jest układ historyczny założenia z podziałem na dwie części: dworską – wschodnią i folwarczną – zachodnią wraz z dwiema drogami przebiegającymi z północy na południe: dworską i folwarczną oraz dwiema bramami wjazdowymi: dworską i folwarczną. Pod względem konserwatorskim na uwagę w zagospodarowaniu terenu zasługuje zachowane założenie parkowe oraz teren historycznego stawu dworskiego. Obiekty zabytkowe to dwór i lamus (odrestaurowane) oraz niszczejący spichlerz i czworaki. Ze względu na posiadane materiały archiwalne lub zachowane resztki substancji obiektów w ruinie, wskazuje się na celowość odbudowy oranżerii i kuźni. Z elementów zagospodarowania i małej architektury konieczna jest odbudowa murów ogrodzeniowych, obu bram wjazdowych oraz odtworzenia przebiegu i brukowej nawierzchni drogi folwarcznej. Dla możliwości nowej zabudowy kubaturowej wskazuje się górny taras płn.-zach. narożnika terenu, przy nowo wybudowanych pawilonach magazynowych. Dla drobnych elementów zagospodarowania – taras poniżej skarpy w płd.-zach. części terenu.

2. Koncepcja urbanistyczno-przestrzenna
W proponowanym opracowaniu utrzymuje się historyczny układ zagospodarowania terenu z podziałem na część dworską i folwark z zachowaniem w układzie komunikacji obu dróg i odtworzeniem obu bram wjazdowych. Przywraca się dawną jedność struktury urbanistycznej włączając integralnie folwark w całość założenia w stopniu równorzędnym z częścią dworską (m.in. przez likwidację wewnętrznego wygrodzenia dworu).

3. Układ funkcjonalno-przestrzenny
Zgodnie ze wskazaniami Muzeum, teren został podzielony na dwanaście zespołów odmiennego użytkowania. Część dworska pozostaje jako teren administracyjny i siedziba nowohuckiego Oddziału Muzeum (dwór) i wystawienniczy (lamus), z udostępnieniem zwiedzającym terenu parku, stawu i ogrodu użytkowego wraz z herbarium. Folwark przeznaczony zostaje na funkcje edukacyjne i rekreacyjne. Spichlerz, po odrestaurowaniu i modernizacji wnętrza, proponuje się adaptować na cele gastronomiczne. Czworaki, zgodnie z historycznym przeznaczeniem, przejmą funkcję mieszkalną, adaptowane zostaną na mieszkania służbowe i pokoje gościnne.
Obok nowo wybudowanych magazynów na zbiory muzealne, proponuje się wybudować nowy, wielofunkcyjny obiekt obsługi zwiedzających wraz z pawilonem wystawowym muzeum.
Odbudowana kuźnia folwarczna stanowić będzie integralną część obiektu zaplecza i stajni projektowanej stadniny koni, usytuowanych w płd.-zach. części folwarku. W miejscu historycznego „okołu” stodół i stajni proponuje się zlokalizować zespół warsztatów letnich dla zajęć szkolnych. Dla celów dydaktycznych zaprojektowano dwie „ścieżki dydaktyczne” wytyczone w centrum założenia. Tematem pierwszej jest „historia chaty i zamieszkania” stanowiąca rekonstrukcję czterech chat wraz z otoczeniem, usytuowanych w terenie w chronologicznym układzie. Ścieżkę zakończy usypany „gródek” z drewnianą wieżą obronną. Tematem drugiej ścieżki dydaktycznej jest „las i środowisko”. Funkcję tę przejmie najbardziej wysunięty na południe pas terenu, który po oczyszczeniu i uporządkowaniu odzyska charakter lasu z wytyczoną swobodnie ścieżką.

4. Projektowane zespoły programowe

A. Zespół magazynów muzeum – 5 nowo wybudowanych pawilonów na zbiory muzealne z własnym dojazdem od zewnętrznej drogi. Pawilony ułożone w formie „okołu”, wokół wewnętrznego placu komunikacji kołowej.

B. Zespół dydaktyczny – projektowany obiekt parterowy w kształcie litery „C”, mieszczący recepcję, kasy, sanitariaty i pomieszczenia wystawowe . W otoczeniu znalazła się odrestaurowana piwniczka ziemna, studnia i taras ziemny przeznaczony na ekspozycję wykopalisk.

II wersja projektu przewiduje przekształcenie i rozbudowę planowanego zespołu dydaktycznego w Zespół dydaktyczno-hotelowy – projektowany obiekt parterowy w kształcie litery „C” z użytkowym poddaszem, mieszczący w jednym skrzydle recepcję, kasy, sanitariaty i pomieszczenia zimowych warsztatów. Drugie skrzydło i użytkowe poddasze to pomieszczenia hotelowe z gastronomią i pokoje - 1, 2 osobowe na poddaszu dla ok. 50 osób. W centrum obiektu proponuje się zlokalizowanie sali konferencyjnej na ok. 80 osób. Wewnętrzny dziedziniec otacza podcienie mogące służyć celom wystaw edukacyjnych. W otoczeniu znalazła się odrestaurowana piwniczka ziemna, studnia i taras ziemny przeznaczony na rekreację hotelową oraz sezonową ekspozycję wykopalisk.
Zespół spichlerza – planowany na wystawiennictwo i małą gastronomię , obejmuje przede wszystkim odrestaurowany budynek spichlerza, adaptowany we wnętrzu do potrzeb funkcji. Przewiduje się wykorzystanie zarówno parteru ( wyrównując poziom zerowy ), jak i poddasza z odsłoniętą więźbą dachową.

C. Zespół spichlerza – planowany na gastronomię, obejmuje odrestaurowany budynek spichlerza, adaptowany we wnętrzu do potrzeb funkcji. Przewiduje się wykorzystanie zarówno parteru (wyrównując poziom zerowy), jak i poddasza z odsłoniętą więźbą dachową. Zaleca się odtworzenie pierwotnego stanu obiektu, likwidację wtórnego wejścia w elewacji frontowej i przywrócenie drewnianych schodów z zadaszeniem. Zadrzewiony teren wokół spichlerza wspomagać będzie funkcję gastronomiczną. Przy wschodniej ścianie przewidziano ogródek letni z zewnętrznym kominkiem. Zagospodarowana ziemna piwniczka, stanowić będzie atrakcję dla odwiedzających. Z myślą o obsłudze klientów zmotoryzowanych od północy spichlerza projektuje się zespół parkingów z możliwością dodatkowego wejścia do obiektu.
W cieniu wysokich drzew iglastych i liściastych zlokalizować można plac zabaw dla dzieci. Całość terenu wydziela niskie ogrodzenie wewnętrzne.
Spichlerz połączono komunikacyjnie z dworem wewnętrzną drogą pieszo-jezdną, przecinającą drogę dworską.

D. Zespół mieszkalny – to adaptowany na te cele typowy czworak, w którym po modernizacji, zagospodarowaniu poddasza i doprowadzeniu mediów, znajdą miejsce mieszkania służbowe i pokoje gościnne. Do wydzielonego zielenią i ogrodzeniem wewnętrznym zespołu zaprojektowano własny podjazd od drogi dworskiej i placyk parkingowy.

E. Ścieżka dydaktyczna – „historia chaty i zamieszkania”. Centralną część założenia przylegającą od zachodu do stawu, na której w przeszłości usytuowana była gorzelnia i drobniejsze obiekty gospodarcze, przeznacza się na wytyczenie swobodnej ścieżki. Wokół niej usytuowane zostaną zrekonstruowane drewniane chaty, wraz z ich otoczeniem, ułożone w chronologicznym układzie od chaty neolitycznej przez łużycką, celtycką, średniowieczną aż do ziemnego kopca – gródka z drewnianą wieżą obronną. Na tyłach chat, w sąsiedztwie warsztatów letnich, wytyczono pas terenu przeznaczony na poletka upraw historycznych.

F. Zespół warsztatów – teren letnich zajęć szkolnych obejmuje dwie wiaty zadaszające, letnie namioty i miejsce ogniska obłożone kamieniami. Do całości zespołu włączona została odbudowana mała kuźnia, którą przeznacza się do zajęć dydaktycznych.

G. Stadnina koni – „Konie wczoraj i dziś – koń polski ”. Funkcja ta zlokalizowana została w rejonie ruin historycznej kuźni, która po odbudowie wkomponowana zostaje w obiekt zaplecza i stajni. Proponuje się wydzierżawić lub dokupić fragment terenu, gdzie urządzony zostanie wybieg dla koni.

II wersja projektu przewiduje umieszczenie pomiędzy stadniną koni a lasem (na części terenu przeznaczonej uprzednio na warsztaty letnie) nowy element: S. Zespół sportu i rekreacji. To również nowa funkcja drugiej wersji zagospodarowania terenu. Zespół ten, dostępny ze ścieżki S4, wkomponowany został pomiędzy stadninę koni i teren zwartego lasu ze ścieżką dydaktyczną. Obejmuje dwa urządzenia sportowe: minigolf z dziesięcioma ścieżkami oraz zespół dwóch kortów tenisowych.

H. Ścieżka dydaktyczna – „Las i środowisko”. Na tę funkcję przeznacza się południowy fragment terenu o charakterze lasu liściastego, który po oczyszczeniu i dosadzeniu brakującego drzewostanu, wytyczeniu ścieżki z otwartymi polankami służyć będzie zajęciom dydaktycznym.

I. Zespół dworu z otoczeniem
Zachowane, zabytkowe obiekty kubaturowe: dwór i lamus zostały już odrestaurowane i zagospodarowane na cele administracyjne i wystawiennicze muzeum. Przy północnej elewacji dworu proponuje się dobudować taras i urządzić kwiatowy ogród ozdobny oraz wyeksponować kapliczkę ogrodową. Podjazd pod dwór i lamus został odtworzony wraz z okrągłym gazonem wymagającym urządzenia zieleni i wkomponowania małej architektury ogrodowej. Należy zadbać, by położony powyżej skarpy dwór utrzymał otwarcie widoku na położony poniżej staw. Konieczne jest wycięcie przypadkowych drzew przysłaniających wgląd w teren, wyeksponowanie drzew pomnikowych oraz zadbanie, by nie podejmować prac ziemnych niwelujących pierwotny przebieg skarpy i likwidujących naturalny taras widokowy.

J. Zespół parkowy – wymaga jedynie oczyszczenia i odtworzenia wycinek i dosadzeń oraz wytyczenia ścieżek spacerowych i zakomponowania niskiej zieleni ozdobnej. W tym zespole proponuje się zrekonstruowanie pawilonu historycznej oranżerii, która stanowić będzie zaplecze dla ogrodnictwa.

K. Ogród użytkowy, którego część stanowić będzie „herbarium”, proponuje się pozostawić nadal w użytkowaniu miejscowych rolników.

L. Zespół stawu dworskiego
Rewaloryzacja stawu dokonana zostanie poprzez oczyszczenie tafli, pogłębienie dna, umocnienie brzegów, wytyczenie zielonych wysp i grobli oraz zapewnienie koniecznego poziomu wody. Okalająca zieleń zostanie uporządkowana, a wokół brzegu poprowadzona zostanie ścieżka spacerowa.

Ł. Zieleń zewnętrzna – to pozostawiona poza ogrodzeniem zieleń niska i wysoka wzdłuż drogi dojazdowej (obecnie ul. Sasanek). Jest to pozostawiony pas drogowy zabezpieczony dla poszerzenia drogi, obecnie w utrzymaniu Muzeum.

M. Komunikacja rozrządcza
Poza historycznymi drogami, układ komunikacji pieszo-jezdnej rozbudowano o niezbędne place i parkingi dla obsługi wycieczek autokarowych i indywidualnych turystów. Określona została komunikacja wewnętrzna – system głównych ścieżek rozprowadzających:
S1 – ścieżka widokowa do dworu, lamusa i oranżerii
S2 – ścieżka łącząca założenie dworsko-parkowe z ogrodem użytkowym i stawem. Kończy się ona groblą wprowadzającą na wyspę (skąd widok na gródek)
S3 – okalająca staw ścieżka rekreacyjna
S4 – ścieżka prowadząca pomiędzy zespoły dydaktyczne: chaty, warsztaty i las.

O. Ogrodzenie – całość założenia otaczać będzie wspólne ogrodzenie: od wschodu i zachodu odrestaurowany mur ceglany (z dwiema bramami), od frontu ogrodzenie ozdobne i od południa (od pól) ogrodzenie siatkowe z koniecznymi bramami wyjazdowymi.

5. Uzbrojenie terenu
Wskazuje się na konieczność całościowego uzbrojenia terenu i doprowadzenia niezbędnych mediów do wszystkich zespołów projektowanego Centrum. Opracowania branżowe muszą być wykonane kompleksowo, z uwzględnieniem docelowego zagospodarowania terenu opracowania.

Jak wspomniano, projekt powyższy został złożony (wraz z dokumentacją studium architektonicznego) w Departamencie Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Turystyki Urzędu Marszałkowskiego. Główne zarysy koncepcji przekazano także Marszałkowi Województwa Małopolskiego. Jasne jest bowiem, że szansa na realizację przedstawionego projektu zaistnieje tylko wtedy, jeśli zyska on uznanie Zarządu Województwa i jeśli tym samym Województwo uruchomi odpowiednie (niemałe) fundusze. Do realizacji projektu zachęca Rada naszego Muzeum oraz przychylna opinia Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Nam się wydaje, że powstałe w proponowanym kształcie Centrum mogłoby się stać niezwykle atrakcyjnym miejscem zarówno dla turystów, jak i dla mieszkańców Krakowa i województwa.

Jacek Rydzewski