Przyczynek do poznania kultury malickiej w rejonie Raciborza, woj. śląskie

(Streszczenie)

Małgorzata Kurgan-Przybylska

Kultura malicka na Górnym Śląsku znana była dotychczas przede wszystkim z wielokulturowej osady w Raciborzu Ocicach oraz niektórych materiałów przypisywanych do I HLS (I fazy grupy górnośląskiej kultury malickiej) znalezionych na stanowiskach w Brumowicach, Holasovicach, Opavie-Kylešovicach i Velkych Hošticach (ryc. 12). Duży zespół zabytków kultury malickiej został odkryty w latach 1985-1988, w związku z budową szpitala w Raciborzu Starej Wsi. Natrafiono tam na 37 obiektów tej kultury, 1858 fragmentów i 18 w całości lub w znacznej partii zachowanych naczyń, 3 przęśliki, 873 wyroby krzemienne i 9 wyrobów oraz okruchów kamiennych. Ceramika z tego stanowiska, zwłaszcza naczynia dwustożkowate i baniaste, puchary na pustej nóżce, misy i wanienki (ryc. 3-8) ma liczne analogie w zespołach kultury malickiej na lessach podkrakowskich, sandomierskich i rzeszowskich oraz w jaskiniach Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Ceramika z ornamentem kłutym z tego stanowiska (ryc. 9, 10) nawiązuje natomiast, przez obecność pucharków typu śląskiego i fragmentu naczynia typu Pysząca, do znanych dotychczas przede wszystkim z Dolnego Śląska i Wielkopolski zespołów określanych jako materiały typu kłuto-lendzielskiego i łączonych ze schyłkowa fazą kultury ceramiki wstęgowej kłutej z wpływami lendzielskimi lub kultury wczesnolendzielskiej z wpływami kultury ceramiki wstęgowej kłutej. Fragmenty naczyń kultury malickiej odkryto także na innych stanowiskach w rejonie Raciborza badanych w dużej mierze przed II wojną światową (ryc 1, 2, 12). W oparciu o materiały z Raciborza Starej Wsi i Raciborza Ocic można przypuszczać, że początek penetracji ludności kultury malickiej na lessy górnośląskie mógł mieć miejsce już w najstarszej fazie tej kultury. Wskazuje na to obecność ułamka naczynia o wydętej szyjce z Raciborza Starej Wsi nawiązujący do grupy samborzecko-opatowskiej (ryc. 4:2) i charakterystyczne dla III fazy kultury ceramiki wstęgowej kłutej zdobienie niektórych fragmentów naczyń z Raciborza Ocic. Dalszy rozwój tej kultury, być może związany z kolejnymi wpływami ze wschodu, przebiegał w fazie Ib, z której pochodzi większość materiałów ceramicznych z Raciborza Starej Wsi. Na przeżywanie się kultury malickiej do fazy Ic wskazuje obecność fragmentu naczynia zdobionego głębokimi dołkami (ryc. 9:3), fragment naczynia czworoboczego (ryc. 8:17) oraz niektóre fragmenty uch (ryc. 8:16, 19) z Raciborza Starej Wsi. Z tym horyzontem, a nawet okresem nieco późniejszym należy łączyć zespół naczyń z obiektu 56 z tego stanowiska (ryc. 11).

Odkrycia w Raciborzu Starej Wsi oprócz nowych danych dotyczących kultury malickiej na lessach górnośląskich przyniosły też wiele pytań, przede wszystkim o kierunki powiązań i wzajemnych oddziaływań między Górnym i Dolnym Śląskiem (a być może także Wielkopolską), a w dalszej mierze o rolę kultury malickiej w przemianach kulturowych środkowego neolitu w dorzeczu Odry. Odpowiedzi na te i wiele innych nasuwających się pytań wymagają jednak dalszych, szczegółowych studiów.