Udział elementów lendzielsko-polgarskich w formowaniu się kultury pucharów lejkowatych w Małopolsce

(Streszczenie)

Marek Nowak

Prehistoria jest obarczona zasadniczą słabością, jaką jest konieczność odtwarzania przeszłości wyłącznie na bazie zachowanych szczątkowo i selektywnie artefaktów i ekofak­tów. Powoduje to, iż relatywnie łatwo uchwytne, w wymiarze czasowym i przestrzennym, zmiany faktów archeologicznych pozostają dla nas, w przeważającej mierze, anonimowe. Stwierdzenie to odnosi się w całej rozciągłości do pojawienia się i rozprzestrzenienia na ogromnych obszarach Europy środkowej i częściowo północnej kultury pucharów lejkowa­tych (TRB). Wbrew wielu potocznym ujęciom, nie jest to jednostka wyłącznie o charakterze "niżowym"; odcisnęła ona swe wyraźne piętno także w neolicie południowych partii Europy środkowej. Zatem kwestia jej genezy na tych terytoriach jest tak samo istotna, jak na obsza­rach niżowych.

W poszukiwaniach odpowiedzi na pytanie o mechanizm pojawienia się i rozprzestrze­nienia tej jednostki archeologicznej w Małopolsce przeanalizowano, po pierwsze, fakty chro­nologiczne związane z najwcześniejszymi zespołami TRB w Małopolsce, na Niżu Polskim oraz ugrupowaniami lendzielsko-polgarskimi (LPC) w Małopolsce. Po drugie, dokonano po­równania zachowanych naczyń małopolskich ugrupowań LPC i TRB pod kątem ich proporcji metrycznych, wykorzystując m. in. rudymentarne metody statystyczne. Po trzecie, rozpatrzo­no także padobieństwa pomiędzy tymi ugrupowaniami w zakresie cech technologicznych i elementów ornamentacyjnych ceramiki naczyniowej.

Zdaniem autora, wyniki tych procedur pozwalają stwierdzić, iż formowanie się TRB w Małopolsce było procesem zasadniczo autochtonicznym, tzn. był on oparty na miejscowym, lendzielsko-polgarskim" substracie ludnościowym. Przyczyną sprawczą tego procesu były natomiast impulsy idące z terenu grupy wschodniej TRB. Modelowo, można sprowadzić ten proces do następujących etapów:

1. Ok. 3900-3800 B. C. nastąpiła migracja niedużej grupy ludności z niżowego środowi­ska TRB do tzw. strefy paraniżowej (poza zasięgiem gleb lessowych) zachodniej Małopolski. Oprócz tego miała miejsce transmisja wzorców kulturowych, głównie w zakresie ceramiki, ze środowiska grupy wschodniej TRB, do strefy zachodniomałopolskich społeczno­ści LPC. Wzorce te zostały przez nie zaakceptowane i uznane za atrakcyjny (i prestiżowy?) wyróżnik kulturowy.
2. Ok. 3800-3500 BC TRB rozprzestrzeniła się w zachodniej Małopolsce. Nastąpiło to na drodze stopniowego zastępowania przez ludność "lendzielsko-polgarską" dotychczaso­wych, "swoich" wyznaczników kulturowych, przez nowe, charakterystyczne dla TRB. Poza ekumenami zasiedlonymi przez LPC, rozprzestrzeniało się osadnictwo wywodzącej się z Niżu ludności TRB. Ludność ta użytkowała przemysł krzemienny zbliżony do tzw. sarnowskiego (typowego dla wczesnej fazy TRB na Niżu). Jednak pomiędzy 3800 a 3700 B. C. nastąpiła jego wymiana na makrolityczny przemysł, tzw. małopolski, pod wpływem szerokich kontaktów z przekształcającymi się kulturowo w TRB społecznościami LPC. Istotne znaczenie miały w tu także, docierające od ok. 3900/3800 B. C. do Małopolski, nowe wzorce w tym zakresie, napły­wające ze środowiska nadcisańskiego (kultury Tiszapolgar i Bodrogkeresztur). Zapewne wtedy dokonała się także zasadnicza zmiana systemu osadniczo-ekonomicznego, manifestująca się, m. in. tendencją do wykorzystania całego dostępnego krajobrazu. Procesy te doprowadziły do zlania się w jedną całość kulturową, funkcjonujących dotąd odrębnie w zachodniej Małopolsce: "paraniżowej" TRB (o genezie niżowej) i "lessowej" TRB (o genezie miejsco­wej, tj. lendzielsko-polgarskiej).
3. Ok. 3700-3650 B. C. nastąpiła transmisja wzorców kulturowych typowych dla TRB, z zachodniej Małopolski do społeczności lendzielsko-polgarskich Małopolski "środkowej". Wzorce te znowu zostały w tym środowisku zaakceptowane oraz uznane za atrakcyjny i prestiżowy wyróżnik kulturowy.
4. Ok. 3650-3600 B. C. nastąpiła dalsza transmisja kulturowych wzorców TRB, z Mało­polski "środkowej" do społeczności lendzielsko-polgarskich Małopolski "wschodniej". Po­dobnie jak poprzednio, wzorce te zostały w tym środowisku zaakceptowane oraz uznane za atrakcyjny i prestiżowy wyróżnik kulturowy.
5. Ok. 3650-3500 B. C. TRB rozprzestrzeniła się w Małopolsce "środkowej". W obrębie ekumen zasiedlonych dotąd przez ludność LPC (kultura lubelsko-wołyńska), nastąpiło to na drodze wymiany wyznaczników LPC na TRB; poza nimi natomiast, wskutek zasiedlania nowych terytoriów przez grupy przetransponowanych w TRB potomków tej ludności.
6. Ok. 3ó00-3500 B. C. TRB rozprzestrzeniła się w Małopolsce "wschodniej". Proces ten miał przebieg podobny jak w Małopolski "środkowej".
7. Ok. 3650-3500 B. C. nastąpiła zmiana w zakresie przemysłów krzemiennych. Na ob­raz kulturowy KPL we "wschodniej" i "środkowej" Małopolsce złożyło się także krzemie­niarstwo makrolityezne, które nie wywodzi się z tradycji miejscowej (czy też niżowej). Jego idea została zapewne przejęta przez wschodnie społeczności późnej fazy kultury malickiej, a w konsekwencji przez kulturę lubelsko-wołyńską, ze środowiska kultury trypolskiej. Społecz­ności "lubelsko-wołyńskie", równolegle do przejmowania "pucharowego" repertuaru zdob­nictwa i form ceramiki, zmieniły nieco formę tego przemysłu; stał się on jeszcze bardziej ma­krolityczny. Przyczyny tego procesu miały charakter zarówno gospodarczy jak i prestiżowy.