Kultura lendzielsko-polgarska w Polsce,
jej identyfikacja i podziały taksonomiczne

(Streszczenie)

Anna Kulczycka-Leciejewiczowa

Kultura Lengyel wyróżniana była w Polsce już w latach dwudziestych XX w., jej geneza budziła jednak od początku pewne kontrowersje. Wskazywano na związek jej zespołów nie tylko ze środowiskiem lendzielskim nad środkowym Dunajem, ale też ze wspólnotami osiadłymi nad Cisą. Sprawy te generalnie uporządkowali, zarysowując ogólne kierunki ówczesnego rozwoju, J. K. Kozłowski (1966) i J. Kamieńska (1967). Przyjęto, że wczesnoneolityczne wspólnoty na ziemiach polskich z czasem zaczęły ulegać silnym wpływom dwóch południowych centrów kulturotwórczych - lendzielskiego i nadcisańskiego zwanego też polgarskim, kultura przybierała zatem synkretyczny charakter. Cechą jej była wewnętrzna dyferencjacja, tworzenie się grup regionalnych, czemu sprzyjały zróżnicowane na naszych ziemiach warunki przyrodnicze. Wyróżniono 9-11 takich zespołów. Trzy z nich ­grupa Brześć Kujawski, ceramiki biało malowanej oraz Malice - zostaly rozpoznane lepiej od pozostałych. Sprawiło to, że badacze zaczęli opatrywać je mianem osobnych kultur archeologicznych, co burzy przyjmowaną dotąd w Polsce systematykę neolitycznych zespołów cyklu południowego. Konieczne jest więc zastanowienie się nad słusznością owych innowacji.

Decyzje by niektóre lendzielsko-polgarskie grupy regionalne uznać za samodzielne kultury uzasadniane są zwykle ich odmiennością od znanych na południu zespołów, dużym udziałem w ich formowaniu się miejscowego podłoża, przede wszystkim jednak wszechstronnym rozpoznaniem specyfiki tych społeczności. Pamiętać jednak trzeba, że cechą wszystkich ludów neolitycznych południowego kręgu, także na obszarze lendzielsko­ polgarskim, była skłonność do lokalnego różnicowania się kultury. Nie znaczy to by wszystkie powstające wówczas regionalne grupy nie miały wielu cech wspólnych: podobnych wymagań w stosunku do zajmowanego środowiska naturalnego, takich samych podstaw gospodarczych i organizacji osadnictwa, wreszcie - co bardzo istotne - wspólnych tradycji obyczajowych i religijnych. Specyficzną ich cechą była też ogromna mobilność, podejmowanie niekiedy dalekich wypraw, utrzymywanie więzi między wspólnotami i grupami, czego świadectwem jest szerzenie się w całym tym środowisku niektórych surowców, wyrobów i nowych ich wzorów. Dobrym przykładem takiej sytuacji są stwierdzone nad górną Odrą ślady penetracji grup ludności przybywającej znad górnej Wisły. Wywodziły się one ze środowiska rozwijającej się tam we wczesnej fazie kultury lendzielsko-polgarskiej grupy samborzeckiej. Przynosiły swoje charakterystyczne przedmioty codziennego użytku w tym zapasy wydobywanego w dorzeczu Wisły krzemienia, przeznaczone być może częściowo na wymianę. Znalazł się wśród nich nawet wyrób z obsydianu pochodzącego z pogranicza słowacko-węgierskiego. Nad Odrą ludność ta używała także miejscowych wyrobów, m. in. ceramiki z ornamentem kłutym. Jej rola w formowaniu się kultury lendzielsko-polgarskiej była tam na pewno znacząca. W związku ze sprawą klasyfikacji zespołów neolitycznych kręgu południowego trzeba stwierdzić, że w środowisku tym powstało kilka,wielkich formacji, które wyróżniała specyficzna postać kultury. Wśród nich wymienić trzeba zespoły Lengyel i Polgar. Czerpaly one obficie z dorobku poprzedzających je społeczeństw, rozszerzały się przestrzennie zajmując spore części naszego kontynentu, przyswajały też sobie różne innowacje z zewnątrz. Domyślać się można, że tworzyły wspólnoty komunikatywne. Stwierdzone w Polsce grupy regionalne synkretycznej lendzielsko-polgarskiej kultury przyrównać można do znanych etnologii grup regionalnych, które z reguły są częściami większych organizmów etnicznych. Wydaje się, że próby podnoszenia rangi niektórych z nich, traktowanie jako samodzielne jednostki kulturowe, bez względu na rozmiary zajmowanego przez nie terytorium, wyrazistość tożsamości i zakres utrzymywanych kontaktów z innymi wspólnotami, nie są w tej chwili zabiegiem ani pilnym ani w pełni zasadnym.