Z badań nad kulturą lendzielską w rejonie Osłonek na Kujawach

(Streszczenie)

Ryszard Grygiel

Rejon Brześcia Kujawskiego, w pobliżu którego położone są Osłonki, należy do miejsc najdłużej badanych w polskiej archeologii. Pierwsze badania w latach 1933-1939 poprowadził tu Konrad Jażdżewski we współpracy ze Stanisławem Madajskim. Odkryli w tym czasie i przebadali najważniejsze ze stanowisk na półwyspie dawnego Jeziora Smętowo w Brześciu Kujawskim - stanowisko 4, eponymiczne dla grupy brzesko-kujawskiej kultury lendzielskiej. Po II wojnie światowej program tych prac kontynuowali Maria i Waldemar Chmielewscy w 1952 roku oraz Ryszard Grygiel i Peter Bogucki w latach 1976-1984. Ostatecznie wyniki badań dużej osady złożonej z domów trapezowatych i współczesnego jej cmentarzyska, pozwoliły na sformułowanie podstawowych kwestii związanych z organizacją społeczeństw grupy brzesko-kujawskiej kultury lendzielskiej w dobie środkowego neolitu. Kontynuując prace wykopaliskowe w Brześciu Kujawskim, R. Grygiel i P. Bogucki dokonali w połowie lat osiemdziesiątych odkrycia kolejnego, dużego kompleksu stanowisk grupy brzesko-kujawskiej kultury lendzielskiej w rejonie Osłonek. Stanowiskiem kluczowym okazało się tutaj stanowisko 1 w Osłonkach, położone ok. 8 km na zachód od Brześcia Kujawskiego. Badania w latach 1989- 1994 pozwoliły tu stwierdzić stnienie jednej z największych i najbardziej interesujących osad kultury lendzielskiej w Polsce. Na przebadanej powierzchni ok. 1,5 hektara odsłonięto pozostałości ponad 20 domów trapezowatych i 80 grobów szkieletowych. Okryciem najbardziej istotnym w tych badaniach okazał się system obronny osady, złożony z fosy i palisady, wyraźnie nawiązujący do osad w typie tzw. Kreisgrabenlagen. Przemawia za tym zwłaszcza charakterystyczny układ wejścia z bramą. Obserwacje stratygraficzne obiektów i ich datowanie radiowęglowe, wskazują na długi okres rozwoju tej osady w latach ok. 4700/4600-420014100 cal. B. C. Interesujące jest to, że stwierdzony system obronny powstał w późniejszym okresie jej rozwoju. Stanowisko 1 w Osłonkach oraz kilka innych stanowisk satelickich w tym rejonie odkryto w pobliżu dwóch wytopisk polodowcowych. Warunki dla osadnictwa wyraźnie wzbogacały czarne ziemie, sprzyjające rozwojowi gospodarki rolniczo-hodowlanej. Ten aspekt znalazł odbicie w programie badań przyrodniczych, które doprowadziły do poznania roślinności, szczególnie w dobie klimatu atlantyckiego, w którym rozwijało się osadnictwo. Wyniki prac wykopaliskowych do 1999 roku pozwoliły na rozpoznanie pozostałych stanowisk, w tym rejonie, na których również zarejestrowano bogate ślady osadnictwa grupy brzesko-kujawskiej kultury lendzielskiej z charakterystyczną zabudową domów trapezowatych (Miechowice, st. 4 i 4a, Konary, st. 1 i 1a). Z ogólnych obserwacji wynika jednak, że tylko osada obronna na st. 1 w Osłonkach miała charakter centralny, gdyż pozostałe osady były wyraźnie jej podporządkowane, spełniając rolę pomocniczą. Odkryty nowy kompleks stanowisk w rejonie Osłonek stwarza dziś niepowtarzalną szansę porównania dwóch sąsiadujących ze sobą organizmów osadniczych. Przygotowywana obecnie publikacja pełnych wyników badań z Brześcia Kujawskiego i Osłonek przyniesie z pewnością odpowiedź na szereg szczegółowych pytań, dotyczących zwłaszcza genezy i zaniku grupy brzesko-kujawskiej kultury lendzielskiej na tym terenie.