Jacek Górski

Zmiana organizacji sieci osadniczej na obszarze Nowej Huty w środkowym okresie epoki brązu

Streszczenie

Poglądy na temat relacji między kulturą trzciniecką (KT) i kulturą łużycką (KŁ) na obszarze lessów podkrakowskich (w tym na terenach Nowej Huty) mają ugruntowaną pozycję w literaturze przedmiotu. Powszechnie akceptowana jest teza, iż około połowy III okresu epoki brązu obszar podkrakowski stał się strefą kolonizacji ludności przybyłej ze Śląska reprezentującej wczesną fazę KŁ (G e d l 1975, 110; 1982, 21). Społeczności te założyły osady na "surowym korzeniu", głównie na rubieżach osadnictwa KT (G ó r s k i 1997, 13), które obejmowało w tym czasie zwarty obszar między Dłubnią, Wisłą i Nidą (ryc. 1). Na interesującym nas terenie doszło do zetknięcia się obu kultur w wyniku czego ludność KT przejęła cechy "stylu śląskiego", zatracając w ten sposób własne oblicze kulturowe (R y d z e w s k i 1991; G ó r s k i 1992).

Podstawą do uściślania powyższej są materiały pozyskane w trakcie wieloletnich badań wykopaliskowych przeprowadzonych na terenie Nowej Huty. Omawiane terytorium spełnia szereg warunków umożliwiających odtworzenie dynamiki procesów osadniczych w stosunkowo wąskim przedziale czasowym. Badany teren został rozpoznany metodami wykopaliskowymi na dużą skalę. Na analizowanych stanowiskach przebadano obszar o powierzchni od kilku arów (Krzesławice, stan. 47) do kilku hektarów (stan. 1, 55 i 62 w Mogile; stan. 17 w Pleszowie i stan. 5 w Wyciążu), a wyniki badań w większości opublikowano. W związku z tym dysponujemy dość dokładnymi danymi z zakresu chronologii, znany jest również rozwój sytuacji kulturowej na każdym ze stanowisk. W większości przypadków jest też możliwe dość wiarygodne określenie pierwotnej wielkości osad.

W wyniku studiów nad periodyzacją ceramiki KT (G ó r s k i 1997; 1998b - ryc. 2) stwierdzono, że ostatnim ogniwem w jej rozwoju są materiały datowane na fazę D epoki brązu (ryc. 3, 4) i określone jako faza późna tej kultury (G ó r s k i 1997, 28-29). Odmiennie prezentuje się inwentarz ceramiczny KŁ (ryc. 5), stosunkowo dobrze osadzony w systemie chronologii względnej ze względu na współwystępowanie z wyrobami metalowymi (ryc. 6). Chronologia niektórych okazów jest ograniczona tylko do fazy A1 okresu halsztackiego (G e d l 1982, 22; D ą b r o w s k i 1991, 199). Okazuje się jednak, że początek KŁ w rejonie podkrakowskim należy datować nieco wcześniej. Na stanowisku 55 w Nowej Hucie-Mogile, charakterystyczna wczesnołużycka ceramika wystąpiła w kontekście wyrobów metalowych datowanych na fazę D epoki brązu (ryc. 7, 8).

Na początku fazy D epoki brązu na omawianym obszarze funkcjonowały trzy osady późnej fazy KT (ryc. 11), w Pleszowie (stan. 49), Mogile (stan. 55) i Krzesławicach (stan. 68). Jeszcze w tej fazie, w brzeżnej części obszaru wyniesionego nad dolinę Wisły, powstały nowe osady (ryc. 12), w Pleszowie (stan. 17), Wyciążu (stan. 5) i Cle (stan. 65) założone przez napływową ludność KŁ. Nowopowstałe osady zostały założone w miejscach nie wykorzystywanej przez KT jako miejsce zakładania stałych osad. W związku z tym strefy największej aktywności mieszkańców osad KT i KŁ nie pokrywały się ze sobą (ryc. 12). Tylko na terenie Mogiły w "orbitę wpływów" dużej osady KT (stan. 55) wchodzi tylko "jednodworcze" niewielkie osiedle KŁ (stan. 62). W dużej części pokrywają się potencjalne tereny eksploatowane przez osady KT i KŁ na Wzgórzach Krzesławickich (stan. 68), ale osadnictwo na tych stanowiskach wyklucza się chronologicznie.

Efektem oddziaływań społeczności przybyłej ze Śląska na miejscową ludność było pojawienie się ceramiki wykonanej w "stylu śląskim" na stanowiskach późnotrzcinieckich. Na osadach w Pleszowie (stan. 49) i w Mogile (stan. 55) wyodrębniono grupę obiektów traktowanych jako "zwarte zespoły osadowe" zawierających ceramikę obu kultur (ryc. 9). Również ceramika typowa dla późnej fazy KT pojawiła się na stanowiskach wczesnołużyckich (ryc. 10).

Zmienił się również model funkcjonowania osad KT (Górski 1994). Na osadzie tej kultury w Mogile (stan. 55) wyróżniono regularne struktury osadnicze (fazy budowlane) składające się z dużych obiektów trapezowatych lub workowatych funkcjonujących w tym samym czasie. Założono, że jeden każdy obiekt odpowiadał jednej zagrodzie. W czasach odpowiadającej późnej fazie KT kultury wyróżniono dwie fazy budowlane (VI i VII - ryc. 13A, 13B). Wraz z pojawieniem się na tym stanowisku ceramiki wczesnołużyckiej zmienia się system zorganizowania osady (ryc. 13C). Początkowo obiekty powtarzają układ nakreślony w VII fazie budowlanej (faza VIIa), a później . Po zakończeniu użytkowania VIIa fazy budowlanej, nastąpiła radykalna zmiana modelu funkcjonowania osady (faza budowlana VIII - ryc. 13D). Obserwujemy grupowanie się obiektów w sposób zbliżony do tego, jaki odtworzono dla osad z "czystymi" materiałami wczesnołużyckimi (ryc. 14).

Wraz z rozwojem osad KŁ rejestruje się "wygaszanie" osadnictwa na osadach KT. Najpierw, zapewne jeszcze w fazie D epoki brązu, zanika osiedle w Krzesławicach (stan. 68). W okresie następnym stopniowo zanikają osady w Mogile (stan. 55) i Pleszowie (stan. 49). sie

Tak więc mamy do czynienia z sytuacją, w której w dość krótkim czasie (około 100-150 lat), przestały być użytkowane trzy osiedla. Ich opuszczenie jest zbieżne z dwoma faktami. Pierwszy to ten, że na osadach "czysto" łużyckich pojawia się ceramika typowa dla późnej fazy KT. Drugi zaś, to rozwój od początku IV okresu epoki brązu dwóch osad KŁ (w Mogile, stan. 62 i Krzesławicach, stan. 21 i 22). Dość logicznym wytłumaczeniem tego stanu rzeczy jest stwierdzenie o odpływie ludności z osad zajmowanych pierwotnie przez społeczności KT do nowopowstałych osiedli KŁ. Na początku IV okresu epoki brązu (ryc. 14) funkcjonowały tylko osady położone na skraju nadzalewowej terasy wiślanej (Mogiła, stan. 62; Pleszów, stan. 17; Wyciąże, stan. 5; Cło, stan. 65) i osiedle w Krzesławicach (stan. 21 i 22).

Jako przejaw wpływów KT na KŁ (oprócz późnotrzcinieckiej ceramiki pojawiającej się na osadach KŁ) można również interpretować obecność pojedynczych grobów zlokalizowanych w obrębie osad KŁ (ryc. 16). Pochówki takie można łączyć z tradycją pogrzebową KT.

Zetknięcie się na obszarze Nowej Huty społeczności reprezentujących odmienne kultury, zaowocowało wzajemnymi kontaktami. Z pewnością silniejsze były oddziaływania płynące ze strony KŁ. Ich efektem były opisane wyżej przekształcenia obserwowane w KT. Daje się również zauważyć wkład tej kultury w KŁ, który jednak nie miał większego wpływu na jej dalszy rozwój.