Jacek Górski, Jarosław Wróbel

Zbiorowy grób szkieletowy kultury trzcinieckiej z Nowej Huty-Cła, stan. 65

Streszczenie

Wielokulturowe stanowisko 65 w Krakowie-Nowej Hucie-Cle jest położone na cyplu terasy nadzalewowej Wisły (ryc. 1). Trwałe osadnictwo kultury trzcinieckiej (KT) koncentruje się tylko w rejonie nieznacznego wyniesienia w obrębie tej terasy (ryc. 2). Natrafiono tam na kilka jam osadowych i zbiorowy grób szkieletowy (ryc. 3). Wszystkie materiały odpowiadają klasycznej fazie KT (Górski 1997).

Grób został odkryty w 1998 roku, kiedy to prace wykopaliskowe i analityczne były w dużej części finansowane przez Fundację Współpracy Polsko-Niemieckiej, a badania prowadzono we współpracy z Uniwersytetem we Frankfurcie nad Menem.

W przydennej części obiektu nr 108 natrafiono na trzy szkielety (ryc. 4-6). Najwyżej położony osobnik (Infans II) był częściowo zniszczony przez obiekt kultury łużyckiej. Osobnik ten miał nogi zgięte w kolanach i ułożone na lewym boku, tułów silnie wykręcony w układzie na prawym boku, a miednica była w położeniu charakterystycznym dla pozycji na wznak. Drugi szkielet (Infans II) był złożony w pozycji bardzo silnego, nienaturalnego skurczenia. Sugeruje to, że zmarły mógł być skrępowany sznurem lub ciasno owinięty tkaniną. Profile czaszek obojga dzieci (szkielet 1 i 2) wykazują silne podobieństwo i nie jest wykluczone istnienie między nimi pokrewieństwa. Trzeci szkielet (dorosły mężczyzna w wieku 30-40 lat) był złożony w pozycji skurczonej, na lewym boku. Liczne przemieszczenia kości, obserwowane u tego osobnika, nastąpiły w warunkach nie zasypanej przez pewien czas jamy grobowej. Nie wiadomo jednak, czy odpowiedzialność za te przemieszczenia należy zrzucić na karb działalności zwierząt, czy też poczynań człowieka. Funkcjonowanie otwartego (nie wypełnionego ziemią) grobu mogło wymagać zadaszenia. Słup, na którego ślad natrafiono w sąsiedztwie jamy (ob. 108b) mógłby mieć związek z taką konstrukcją.

Wyposażeniem grobu były cztery całe lub częściowo zachowane naczynia znalezione obok szkieletu 2 (ryc. 7: 2-4) i 3 (ryc. 7:1). Datowanie trzech naczyń znalezionych przy szkielecie 2, poprzez analogie, jak i ogólne przesłanki stylistyczne, wskazują, że odnosić je trzeba do wczesnego odcinka klasycznej fazy KT na omawianym terenie (Górski 1997). Zdobnictwo naczynia znalezionego przy szkielecie 3 ma analogie w zespołach fazy B kultury Füzesabony (Bona 1975, 139, tabl. 161: 18, 176: 20, 177: 16). Między naczyniami stanowiącymi wyposażenie dwóch szkieletów nie ma różnic czasowych. W ramach ogólnego systemu podziału epoki brązu naczynia należy datować na drugą część fazy A2, a więc przed rokiem 1600 cal BC.

Zbiorowe groby szkieletowe są często występującym typem pochówków w zachodniej Małopolsce (ryc. 8). Część z nich reprezentuje klasyczny etap kultury KT (Dacharzów, Iwanowice, Miernów, Sandomierz i Żerniki Górne). Są one datowane na fazy A2 i B epoki brązu. Pozostałe pochówki należy odnosić do późnej i (lub) schyłkowej fary tej kultury, co określa ich datowanie na fazę D epoki brązu lub na fazę następną. Część odkrytych grobów zbiorowych miała kamienne lub drewniane konstrukcje, umożliwiające stopniowe dokładanie kolejnych zmarłych (Matoga 1987, 121; Gardawski 1971, 153; Kempisty 1978, 166, 169, ryc. 212; Florek, Taras 1997, 65, 68, ryc. 2-5;i Ścibior, Ścibior 1990a, 119). Tylko w Iwanowicach, stan. góra "Klin" (Gromnicki 1969, tabl. 133/1) i Sandomierzu (Ścibior, Ścibior 1990b) natrafiono na groby w jamach zbliżonych do obiektu z Nowej Huty.

Omawiane znalezisko jest położone w strefie funkcjonującej osady. W skali zachodniej Małopolski nie jest to przypadek odosobniony (ryc. 8). Znane są również pojedyncze pochówki w jamach trapezowatych, nie różniących się od obiektów osadowych tego typu, występujące na cmentarzyskach (ryc. 8).

Grób z Cła stanowi kolejny przykład ogromnego zróżnicowania obyczajów pogrzebowych ludności KT. Przesłanki wskazujące na celowe (związane z określonymi zachowaniami kulturowymi) przemieszczania kości są nikłe, ale istotne jest stwierdzenie funkcjonowania nie zasypanego grobu przez pewien czas. Na uwagę zasługuje wczesne datowanie obiektu. Współwystępowanie w zespole zwartym naczynia o proweniencji zakarpackiej i okazów o stylistyce typowej dla wczesnego odcinka klasycznej fazy KT potwierdza tezę o stosunkowo wczesnej metryce kontaktów ludności tej kultury z Południem (Górski 1999).