Bartłomiej Sz. Szmoniewski, Anna Tyniec-Kępińska

Obrzędowość pogrzebowa w Małopolsce wczesnośredniowiecznej (VII/VIII – poł X w.) w świetle nowych badań

Odkrycie dwóch ciałopalnych cmentarzysk: w Krakowie Bieżanowie, stan. 27, gm. Podgórze oraz w Targowisku, stan. 16 gm. Kłaj jest świadectwem nieznanych dotąd w Małopolsce praktyk pogrzebowych (ryc. 1). Zmieniają one w istotny sposób dotychczasowe podziały stref wczesnośredniowiecznego obrządku pogrzebowego. Do niedawna przyjmowano, że na obszarze Małopolski, w okresie od przełomu VII i VIII wieku do połowy X w., stosowano tylko ciałopalny, nakurhanowy obrządek pogrzebowym - tzw. strefa C2 według podziału H. Zoll-Adamikowej (1979, 205-235; 1988, 188-189).
Nekropole w Krakowie Bieżanowie i w Targowisku należą do cmentarzysk zdefiniowanych w literaturze przedmiotu jako typ Alt Käbelich (Schmidt 1981, 333 i n.).

Odkryta w grobach z Krakowa Bieżanowa i Targowiska ceramika wykazuje cechy charakterystyczne dla garncarstwa małopolskiego z okresu pomiędzy VIII a VIII/IX wiekiem. Pojawienie się w Małopolsce grobów w typie Alt Käbelich nastąpiło więc stosunkowo wcześnie i nekropole z Krakowa Bieżanowa oraz Targowiska należy umieścić w grupie najstarszych tego typu obiektów. Zakładano dotychczas, że znaleziska w typie pochówków Alt Käbelich pokrywają się z czasem występowaniem naczyń typu Mekendorf/Szczecin, oraz w mniejszym stopniu typów starszych: Feldberg, Sukow, Vipperow, Teterow, Bobzin (por.: Łosiński 1998, 475, Dulinicz 2001, 204. Muzolf 2002), zaś najstarsze pojawiają się w VIII wieku w strefie północno-zachodniej ich zasięgu (Łosiński 1998, s. 476, Dulinicz 2001, s. 204). Strefę występowania najstarszych obiektów grobowych w typie Alt Kielich poszerzyć można więc aż do Małopolski.
Wobec odkrycia tak wczesnych cmentarzysk w typie Alt Käbelich na terenie Małopolski nowego znaczenia nabierają rozważania W. Łosińskiego. Dopuszczał on możliwość rozwinięcia się nowych form grobów w północno-zachodniej Polsce (podkurhanowych) nie jako wyniku zapożyczenia ze strefy skandynawskiej (Zoll-Adamikowa 1988, 198), lecz czerpania z tradycji rodzimej proweniencji i kontaktów z tzw. strefą kuurhanową południowej i wschodniej słowiańszczyzny (Łosiński 1998, s. 480-481). Uwagi te, z dużym prawdopodobieństwem, można obecnie odnieść także do grobów w typie Alt Käbelich.

Katalog cmentarzysk w typie Alt Käbelich (za: Łosiński 1993; 1998, z uzupełnieniami Autorów)

cmentarzyska pewne
cmentarzyska domniemane

Ryciny:
1. Rozmieszczenie cmentarzysk w typie Alt-Käbelich (czarny punkt – stanowisko pewne; pusty kwadrat – stanowisko domniemane). Numery stanowisk odpowiadają numerom w Katalogu cmentarzysk w typie Alt Käbelich