Grzegorz Kieferling

Konserwacja żelaznych zabytków archeologicznych

Pomiędzy ruchomymi obiektami archeologicznymi liczną grupę stanowią przedmioty wykonane z metali. Wśród nich dominują zabytki żelazne, są one przy tym najbardziej zróżnicowane pod względem typologicznym. Żelazo jest materiałem aktywnym chemicznie, wykazującym silne powinowactwo do tlenu, a w konsekwencji bardzo podatne na wpływy korozji. Zabytki z niego wykonane sprawiają więc najwięcej problemów konserwatorskich.
Ze względu na wartość poznawczą, prace konserwatorskie należy konsekwentnie traktować jako konieczny etap prac archeologicznych, łączący pozyskanie zabytku z jego opracowaniem. Kwestią zasadniczą jest odpowiednie przygotowanie zawodowe konserwatora metalowych zabytków archeologicznych. Kompetentny konserwator łączy wiedzę archeologiczną z wiadomościami o procesach korozji metali. Jednak podstawowe narzędzie to wiedza o konserwowanych zabytkach.

Zabytek żelazny znajdujący się przez długi czas w ziemi osiągnął stan pewnej stabilności. W trakcie wydobycia, a także po nim, narażony jest na dalszą destrukcję - na złamania, rozkruszenie i rozwarstwienie. Istotną jest tedy rzeczą taka eksploracja obiektu i jego transport do pracowni konserwatorskiej, by maksymalnie zmniejszyć ryzyko uszkodzenia. W miarę możności, wstępnym etapem konserwacji, winno być wykonanie zdjęć rentgenowskich. Zadaniem konserwatora nie jest usunięcie wszystkich produktów korozji żelaza, a jedynie nawarstwień korozyjnych, znajdujących się na pierwotnej powierzchni zabytku archeologicznego celem jej odsłonięcia. Niekiedy zachodzi potrzeba uzupełnienia ubytków, celem takiego zabiegu jest rekonstrukcja formy zabytku. Ostatnim etapem prac konserwatorskich jest nałożenie powłoki ochronnej.

ILUSTRACJE

Tablica I
Korozja przedmiotu: a - schemat warstw przedmiotu żelaznego; b - schemat warstw skorodowanego przedmiotu żelaznego.
A - żelazo; B - inkrustacje, platerowanie, koszulki itp.; skorodowane żelazo mające charakter rdzenia metalicznego; D - produkty korozji żelaza; E - patyna ogniowa; F - nawarstwienia mineralne przepojone produktami korozji żelaza

Tablica II
Przedmioty żelazne. A - Cewków, pow. lubaczowski. Miecz po „konserwacji stoczniowej”;
B - Kraków, ul. Kanonicza 13. Grzywna żelazna siekieropodobna zachowanymi wiązadłami organicznymi przepojonymi produktami korozji żelaza

Tablica III
Korytnica, gm. Sobków, stan 1/22. Nóż żelazny pokryty brązem: A - przed konserwacją, B - po konserwacji

Tablica IV
Klejenie zabytków

Tablica V
Jarosław i okolica. Topory żelazne (zabytek u dołu: brak tworzącej ostrze nakładki)

Tablica VI
Jarosław. Topór - widoczne strefy podwyższonej korozji w miejscach powierzchni zgrzewu

Tablica VII
Cząstkowice, pow. jarosławski. Miecz: A - widok ogólny, B - miejsce zgięcia z widocznym dziwerowaniem.

Tablica VIII
Strefy wzmożonej korozji wskazujące na obecność powierzchni zgrzewu na przykładzie toporów z okresu rzymskiego z terenu Saksonii: 1. Bautzen - Seidau II, Kr. Bautzen; 2. Dobra, Kr. Grossenhain, gr. B; 3. Dürrwicknitz, Kr. Kamenz; 4. Göttwitz, Kr. Grimma, gr. 1; 5. Jauernick, Kr. Görlitz; 6. Litten, Kr. Bautzen, gr. 18. (wg Mayer 1971, ryc. 8/3, 20/5, 22/3, 46/1, 67/4, 139/2)