Cezary Busko, Tomasz Kalicki, Jerzy Niegoda, Bartłomiej Sz. Szmoniewski

Zmiany w zagospodarowaniu przestrzeni krakowskiego „Gródka" w świetle badań przeprowadzonych na parceli przy ul. św. Krzyża 7 w 2004 roku .

STRESZCZENIE

Stanowisko Gródek położone jest w strefie przykrawędziowej stożka Prądnika, który budują młodoplejstoceńskie aluwia piaszczysto żwirowe Wisły i jej dopływu. Pierwotnie obszar ten był wzniesiony około 5-10 m nad równinę zalewową Wisły, co zabezpieczało go przed wodami powodziowymi zarówno w czasie wezbrań głównej rzeki, jak i jej dopływów (ryc.l).

Wykop o powierzchni około 3 arów zlokalizowano w tylnej części parceli św. Krzyża 7, w miejscu wyburzonej XIX-wiecznej oficyny dostawionej do północnej granicy działki. Obszar, na którym podjęto prace badawcze, jest miejscem wyjątkowym w skali Krakowa. Niektórzy z badaczy widzą w nim castrum wzniesione w 1246 roku przez Konrada Mazowieckiego. Tutaj także lokalizuje się siedzibę wójta Alberta, przywódcy buntu mieszczan krakowskich z 1311/1312 roku, na miejscu której miała powstać niewielka fortalicja wzniesiona po stłumieniu rozruchów przez Władysława Łokietka. Na podstawie wzmianek w źródłach pisanych przypuszcza się, że dopiero w roku 1340 część Gródka (tzw. antiqui castri) została przyłączona do miasta, co pociągnęło za sobą wytyczenie regularnych parcel mieszczańskich. Łokietkowa fortalicja funkcjonowała zapewne dłużej, gdyż jeszcze w 1366 roku obsadzał ją niejaki Czadir magister turris wraz z kilkunastoosobową załogą (Komorowski 2004).
Dotychczasowe badania na obszarze Gródka ograniczały się do wykonania niewielkich wykopów sondażowych na terenie klasztoru dominikanek oraz na parcelach Mikołaj ska 13 i 19, a także serii odwiertów. Na ich podstawie stwierdzono, że początki osadnictwa na tym terenie datować można zapewne na wiek X, a wieku XII istniała tutaj osada obronna otoczona fosą (biegnącą ciągiem dzisiejszej ulicy św. Krzyża) głęboką na około 3,5-4,0 m. Fosa funkcjonowała zapewne do połowy wieku XIV, chroniąc siedzibę Wójta Alberta oraz późniejszą fortalicję łokietkową. W ten sposób wydzielony teren miał postać niewielkiego plateau o średniej wysokości około 208,5 m n.p.m. zajmującego powierzchnię około 63 arów (Radwański 1975, passim).
Realizowane w 2004 roku prace terenowe ze względów technicznych podzielono na dwa etapy. Etap pierwszy obejmował eksplorację tylko południowej partii wykopu. Część północną- w formie pasa o szerokości 2,5 m przylegającego do stojącej ściany sąsiedzkiej -przebadano po zburzeniu granicznego muru. Badania rozpoczęto od zdjęcie sprzętem mechanicznym warstwy gruzu pozostałego po rozebranej oficynie oraz ponad półmetrowego nasypu powstałego w czasach nowożytnych, związanego zapewne z budową XIX-wiecznego obiektu. Pozostałe jednostki stratygraficzne eksplorowano ręcznie, wydzielając warstwy naturalne. Przy dokumentowaniu nawarstwień wykorzystano tzw. macierz Harrisa. W trakcie badań stwierdzono, że znaczna część nawarstwień kulturowych uległa zniszczeniu w trakcie nowożytnych prac budowlanych. Do podłoża (calca) wybrano nawarstwienia w obrębie XIX-wiecznych kloak, a pas podwórza zawarty pomiędzy XIX-wiecznymi oficynami wykorzystano do ułożenia sieci kanalizacyjnej, likwidując przy tym zdecydowaną większość znajdujących się tam średniowiecznych warstw kulturowych. W trakcie badań pobrane zostały próby do analiz uziarnienia, co miało być pomocne w ustaleniu źródła osadów klastycznych wykorzystywanych przy wyrównywaniu terenu i zasypywaniu obiektów. Osady były analizowane metodą sitową i zostały dla nich wyliczone statystyczne wskaźniki uziarnienia metodą Folka-Warda.
Synchronizacja przebadanych jednostek stratygraficznych pozwoliła wydzielić pięć faz obrazujących przemiany w zagospodarowaniu przestrzennym badanego terenu.

Faza I (ryc. 2) - zaliczono do niej 14 obiektów (nr 24, 26, 27, 28, 28a, 29, 30, 35, 35a, 37, 38, 39, 40, 41 i 44; ryc. 3, 4, 5), których zarysy ukazały się na powierzchni szarych osadów pod poziomem humusowym gleby rozwiniętej na podłożu żwirowo-piaszczystym. Strop gleby znajduje się na średniej wysokości 209,2 m n.p.m.
Na szczególną uwagę zasługuje odkrycie w obiekcie nr 27 glinianej pisanki-grzechotki (ryc. 6). Jest ona kształtem zbliżona do jaja kurzego, a w jej wnętrzu umieszczono kamyk. Powierzchnię zabytku pokryto ciemnozielonym szkliwem, a następnie w uprzednio przygotowane rowki wpuszczono szklany pręt w kolorze żółtym i żółto-cytrynowym, tworząc ornament określany w literaturze jako klamrowy lub -jak niefortunnie to określił K. W. Ślusarski (2004, s. 80) - w formie esowatych łuczków.
W obiekcie nr 30 znajdowały się dwie łyżwy kościane (ryc. 7 i 8).

Faza II - obejmuje okres od połowy wieku XIII po lata czterdzieste XIV wieku. Wydzielono w niej dwie podfazy:

Faza IIa (ryc. 9) reprezentowana jest przez (zidentyfikowany na całym badanym obszarze) pokład mierzwy o miąższości do 0,6 m (j.s. 13), powstałej w wyniku bliżej nie sprecyzowanej, lecz intensywnej działalności osadniczo-gospodarczej. W mierzwę wkopano częściowo przebadany budynek mieszkalny o ścianach wzniesionych w konstrukcji plecionkowej (j.s. 22, ryc. 10).

Faza IIb - relikty domu plecionkowego (j.s. 22) przykryte zostały pokładem ciemnego, mocno zapiaszczonego i organicznego osadu, jałowego kulturowo o miąższości do 0,3 m, zidentyfikowanego na całym badanym obszarze (j.s. 10). Budynek szkieletowy (j.s. 31 i 33; ryc, 12, 13) o powierzchni około 25 m2 posadowiono w wychodzącym z jego stropu wkopie osiągającym ponad 1,5 m głębokości, niszczącym południowe partie budynku plecionkowego.

Spośród przedmiotów codziennego użytku odsłoniętych w obiektach mieszkalnych i związanych z nimi nawarstwieniach wyróżniają się fragmenty szkliwionych płytek podłogowych (ryc. 14, 15, 16), gliniana figurka jeźdźca (ryc. 17) oraz ołowiany odważnik (ryc. 18).
Faza III (ryc. 19) - relikty spalonego budynku szkieletowego oraz cały badany teren pokryto warstwą szarego piasku ze żwirami (j.s. 9a) o miąższości od 0,2 do 0,4 m. Są to osady słabo wysortowane (Mz=-0,23 (=2,5), wzięte najprawdopodobniej z najbliższego otoczenia, gdyż uziarnienie jest podobne do osadów korytowych rzeki roztokowej spotykanych na stożku Prądnika (tab. l). Piaski ze żwirami tworzą podbudowę pod bruk ułożony z łamanego wapienia (j.s. 9; ryc. 20) . Bruk przetrwał fragmentarycznie w różnych partiach wykopu, jednakże obecność piaskowo-żwirowego podsypu na całości badanego terenu dowodzi, że pierwotnie pokrywał on całe podwórze parceli.

Faza IV - po usunięci średniowiecznych nawarstwień (w tym znacznych partii bruku) tereń pokryto kilkudziesięciocentymetrową warstwą osadów silnie organicznych zawierających różnowiekowy materiał ceramiczny (j.s. 6). Na jej stropie zidentyfikowano obecność stojącego w niewielkiej szopie pieca browarniczego (j.s. 4; ryc. 21), fragmenty dwóch innych pieców (j.s. 5 i 7), dwie szalowane drewnem kloaki (j.s. 32 i 101), relikty oficyny wzniesionej zapewne w konstrukcji fachwerkowej (j.s. 2, 3) oraz szalowanej drewnem piwniczki znajdującej się zapewne pod kolejną fachwerkową oficyną (j.s. 20). Jedna z kloak (j.s. 32) wypełniona była piaskami z domieszką żwirów (Mz= l,7), których słabe wysortowanie (=1,9) może wskazywać na osady rzeki roztokowej, a więc pochodzące z poziomu stożka Prądnika, z najbliższego otoczenia (zestawienie 1; tab.l). W ruinie pieca odkryto gliniany dzbanuszek z pokrywka w którym znajdowała się niezidentyfikowana moneta (ryc. 22). Fazę tą - na podstawie odkrytych materiałów ceramicznych i pozycji stratygraficznej - datujemy roboczo na XVII-XVIII wiek.

Po fazie IV (ryc. 23) najprawdopodobniej teren był po raz kolejny wyrównywany, o czym mogą świadczyć spotykane miejscami warstwy piasków grubo- i średnioziamistych (Mz= 2,0), których słabe wysortowanie (=1,3) może wskazywać, że pochodził z najbliższego otoczenia z poziomu stożka Prądnika, (tab. l).
Faza V - po zniszczeniu opisanej wyżej zabudowy nasypano kolejną warstwę silnie organiczną, w którą wkopano fundamenty murowanych oficyn zamykających z trzech stron podwórko. Nieco później, przy ścianie szczytowej oficyny północnej umieszczono murowane doły kloaczne. Dane archiwalne nakazuj ą datować tę fazę na wiek XIX.
Prace prowadzone w 2004 roku pozwoliły potwierdzić wcześniejsze ustalenia o pierwotnym ukształtowaniu terenu, tworzącego w tym miejscu plateau o średniej wysokości 208,5 m n.p.m. Pozytywnie zweryfikowano także domniemania o istnieniu na terenie Gródka wczesnośredniowiecznej osady (faza I). Nie natrafiono jednakże na materiały starsze, czyli pochodzące sprzed XI wieku, mogące stanowić analogie do naczynia odkrytego w wykopie założonym na dziedzińcu przed klasztorem dominikanek.

Podejmując próbę identyfikacji właściciela Gródka w fazie II, szczególną uwagę należy poświęcić w miarę precyzyjnemu określeniu jej chronologii. Na podstawie układu stratygraficznego wydzielamy dwie podfazy. Niestety, brak dobrze zachowanego drewna pozbawia nas możliwości uzyskania danych dendrochronologicznych i skazani jesteśmy wyłącznie na datowniki archeologiczne. W tym przypadku wiodącą rolę odgrywa ceramika naczyniowa oraz płytki posadzkowe.
W fazie IIa udział ceramiki grupy A sięga 78%, a w porównaniu z fazą poprzednią zwiększa się do prawie 8% ilość naczyń z dekoracyjną polewą. Pojawiają się nowe techniki wypału - mocny wypał redukcyjny (ceramika stalowoszara - 7,82%) oraz utleniający (naczynia kremowe - 5,7%). Zmienia się także asortyment naczyń, obok wielofunkcyjnego garnka produkowane są nowe formy, np. dzbany. Taka struktura materiałów ceramicznych, zbliżona do zanotowanej w wykopie przy ul. Franciszkańskiej 3 (Radwański 1975), pozwala umieścić fazę IIa w l. połowie wieku XIII.

Możemy więc stwierdzić, że w l. połowie wieku XIII na Gródku funkcjonuje otoczona fosą osada. Powstała wówczas stosunkowo gruba warstwa mierzwy informuje o znacznej intensywności toczących się tu procesów gospodarczych, a obecność ołowianego odważnika o masie l grzywny pozwala widzieć wśród mieszkańców osady osobę dokonującą operacji finansowo-handlowych dużej wartości. Z kolei odkrycie tylko jednego budynku mieszkalnego dowodzi zaistnienia istotnych zmian w zagospodarowaniu przestrzennym. W porównaniu z fazą poprzednią istniejąca w tym miejscu zabudowa uległa znacznemu rozrzedzeniu. Na podstawie pozyskanych zabytków możemy domniemywać, że w sąsiedztwie znajdowała się budowla kryta ceramicznymi dachówkami.
Przyjmując hipotezę wiążącą osadnictwo z fazy Ha z grodem wzniesionym przez Konrada Mazowieckiego, możemy zawęzić jej chronologię do schyłku l. polowy wieku XIII, gdyż książę ten przebywał w Krakowie w latach 1241-1243.

W fazie IIb ceramika wczesnośredniowieczna stanowi już tylko 59,95% zbioru, wczesna ceramika z polewą pozostaje mniej więcej na zbliżonym poziomie (9,42%), wzrasta za to udział ceramiki stalowoszarej (13,69%) i kremowej (11,52%). Możemy więc mówić o intensyfikacji wpływów zachodnioeuropejskich, wyrażających się nie tylko w wykorzystywaniu doskonalszych naczyń, lecz także w pojawieniu się nowego ustroju budowlanego (dom szkieletowy). Przyjmując, że odkryte na wtórnym złożu płytki posadzkowe stanowiły pierwotnie wystrój jednego ze znajdujących się na Gródku obiektów, początek fazy IIb widzieć by należało w latach 50-tych XIII stulecia.
Wyraźne ślady pożaru niszczącego zabudowę fazy Ha pozwalają wiązać jej kres z gwałtownymi wydarzeniami, znajdującymi swe odbicie w źródłach historycznych. W grę wchodzą tu wspomniany już najazd mongolski lub o pół wieku późniejszy bunt wójta Alberta. Źródła materialne pozyskane z nawarstwień łączących się z fazą II nie pozwalają na jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii. Biorąc jednakże pod uwagę sytuację zanotowana w fazie III przychylalibyśmy się do drugiej hipotezy.
W fazie III cały badany teren pokryty zostaje pokładem piasku ze żwirami, stanowiącym podbudowę pod bruk ułożony z łamanych kamieni wapiennych. Materiał ceramiczny pochodzący z tych jednostek stratygraficznych datować możemy na wiek XIV, co pozwala łączyć ułożenie bruku bądź z budową łokietkowego castrum, bądź też z parcelacją Gródka rozpoczynającą się około 1340 roku (por. Świszczowski 1950, s. 21). Obydwie hipotezy są równoprawne, gdyż powszechnie spotykamy bruki na zamkowych dziedzińcach, a w średniowiecznym Krakowie wykładano kamieniem tak miejsca użyteczności publicznej (place i ulice) jak i mieszczańskie podwórza (por. Myszka 1997, passim).

Fazę IV datowana jest na podstawie odkrytych materiałów ceramicznych i pozycji stratygraficznej na XVII-XVIII wiek a po niej następuję faza V z XIX wieku.

SPIS ILUSTRACJI
Objaśnienia rycin
Ryc. l. Rekonstrukcja morfologiczno-hydrograficzna Krakowa przed lokacja wg K. Radwański 1975, ryc. 9 przerys I. Jordan.
Ryc. 2. Rozmieszczenie jednostek stratygraficznych (j.s) z fazy I na parceli Krzyża 7
Ryc. 3. Plan j.s.26 z fazy I, fot. B. Sz. Szmoniewski
Ryć. 4. Fragment rzutu poziomego j.s.29 z fazy I, fot. B. Sz. Szmoniewski
Ryc. 5. Profil j.s. 39 z fazy I (fot. B. Sz. Szmoniewski)
Ryc. 6. Gliniana pisanka - grzechotka z j.s. 27 (fot. B.Sz.Szmoniewski, opracowanie komputerowa I. Jordan)
Ryc. 7. Łyżwa kościana z j. s. 30 (rys. J. Ożóg)
Ryc. 8. Łyżwa kościana z j. s. 30 (rys. J. Ożóg )
Ryc. 9. Rozmieszczenie jednostek stratygraficznych w fazie II A
Ryc. 10. Rzut poziomy budynku mieszkalnego j.s.22 z fazy II A
Ryc. 11. Rozmieszczenie jednostek stratygraficznych w fazie II B
Ryc. 12. Plan obiektu mieszkalnego j. s. 30 z fazy II B (fot. B. Sz. Szmoniewski).
Ryc. 13. Plan obiektu mieszkalnego j. s. 30/31 z fazy II B (fot. B. Sz. Szmoniewski)
Ryc. 14. Płytki posadzkowe pokryte szkliwem z fazy II B
Ryć. 15 . Płytka posadzkowa szkliwiona z fazy II B
Ryć. 16 . Płytka posadzkowa szkliwiona z fazy II B
Ryć. 17. Gliniana figurka konika z fazy II B
Ryć. 18 . Ołowiany odważnik odpowiadający grzywnie krakowskiej
Ryć. 19. Rozmieszczenie jednostek stratygraficznych w fazie III
Ryć. 20. Fragment bruku kamiennego j. s. 9 c z fazy III (fot. B. Sz. Szmoniewski).
Ryć. 21. Rozmieszczenie jednostek stratygraficznych w fazie IV
Ryć. 22. Plan pieca browarniczego (fot. B.Sz. Szmoniewski)
Ryć. 23. Gliniane naczynie znalezione na dnie pieca browarniczego z fazy
Zestawienie 1. 24. Grain size and Folk-Ward distribution parameters ciastic sediments at the site A - sands with gravels, B - sands with admixture of gravels, C - sands; Fraction: l - coarse gravel (below -4 ), 2 - middłe and fine gravel (-4 to -l ), 3 - - coarse sand (-1 to 1), 4 -middłe sand (l to 2), 5 - fine sand (2 to 4)