Monika Bober

Architektura wczesnośredniowiecznego Krakowa. Stan badań, interpretacje

Streszczenie

Praca ma na celu zebranie i usystematyzowanie wiadomości na temat monumentalnej zabudowy wczesnośredniowiecznego Krakowa. Powstała w oparciu o wyniki badań architektonicznych oraz archeologicznych, które na terenie Krakowa są prowadzone od końca XIX wieku. Chronologicznie praca obejmuje okres od X wieku – momentu pojawienia się kamiennej architektury murowanej, do połowy XIII wieku, kiedy zaczęto wznosić wczesnogotyckie budowle ceglane. Opracowanie obejmuje 39 budowli, w tym 15 zlokalizowanych na Wzgórzu Wawelskim.
Wawel przedromański był umocnionym grodem z wyodrębnioną częścią wschodnią, kurią - terenem rezydencji (ryc. 1). Najważniejszą budowlą kurii była rezydencja – palatium, wraz z odkrytą budowlą gospodarczą (budowla czworokątna), usytuowane w centralnej części. Po północnej stronie palatium znajdowała się kaplica pałacowa, zbudowana na planie krzyża greckiego wraz z budynkiem, zapewne mieszkalnym, po zachodniej stronie. Po południowo-zachodniej stronie rezydencji położona była rotunda czteroabsydowa pod wezwaniem św. św. Feliksa i Adaukta - prawdopodobnie prywatna kaplica władcy i miejsce przechowywania relikwii świętych męczenników. Poza obszarem właściwej rezydencji, po północnej stronie wzgórza, znajdował się kościół katedralny – bazylika z transeptem i trzema absydami oraz, w pobliżu katedry, rotunda prosta, pełniąca może rolę baptysterium. Przy południowej krawędzi wzgórza znajdowała się kolejna świątynia na planie rotundy z dwiema absydami (kościół B), która pełniła zapewne funkcję kaplicy grobowej. Obraz przedromańskiego Wawelu dopełnia fragment muru w pobliżu Baszty Złodziejskiej, który jest zapewne reliktem budowli o charakterze sakralnym. Najstarsze budowle na Wawelu, na podstawie analizy technik budowlanych, datuje się na X – początek XI wieku. Niektórzy badacze opowiadają się za wcześniejszym datowaniem i łączą ich powstanie z okresem związku Małopolski z Państwem Wielkomorawskim lub dominacją Przemyślidów.

Z okresem przedromańskim łączą się także, zlokalizowane poza Wzgórzem Wawelskim (ryc. 2), rotunda św. Benedykta - na Krzemionkach oraz kościół św. Wojciecha – drewniana świątynia jednonawowa z prezbiterium sytuowana po północnej stronie Okołu. Świątynie te, zbudowane w X-XI wieku, stanowiły zapewne centra osad targowych czy też rzemieślniczych rozwijających się w powstającej aglomeracji krakowskiej.

W czasach Bolesława Chrobrego Kraków stał się jedną z głównych siedzib książęcych. Kazimierz Odnowiciel, po zniszczeniu Wielkopolski, podczas najazdu Brzetysława, a następnie reakcji pogańskiej, przeniósł tutaj centrum władzy. Rozpoczęła się przebudowa Wzgórza Wawelskiego w stylu romańskim. W północnej części powstało nowe palatium – sala o 24 słupach. Po jego zachodniej stronie wzniesiony został kościół pałacowy pod wezwaniem św. Gereona - trzynawowa bazylika z transeptem, kryptą i dwuwieżowym masywem zachodnim. Kazimierz Odnowiciel sprowadził także do Polski zakon benedyktynów, którzy zostali osadzeni w Tyńcu (1044 r.), gdzie rozpoczęto budowę kościoła klasztornego – bazyliki trzynawowej oraz drewnianej zabudowy claustrum.
Kolejni władcy rozbudowywali Wzgórze Wawelskie. Po południowej stronie, obok obecnej Baszty Sandomierskiej, wzniesiona została rotunda prosta, a w 2. połowie XI wieku rozpoczęto budowę kościoła katedralnego pod wezwaniem św. Wacława. Była to bazylika trzynawowa, beztranseptowa, dużych rozmiarów, z dwoma chórami, wschodnim (zakończonym absydą z kryptą) i zachodnim. W jej obrębie funkcjonowała krypta św. Leonarda. Po północnej stronie katedry, w miejscu przedromańskiego baptysterium, wybudowany został mały, jednonawowy kościół z prosto zakończonym prezbiterium. Następnie zbudowano kościół jednonawowy z absydą, koło Baszty Złodziejskiej, oraz stołp (koniec XI lub XI/XII wieku) we wschodniej części kurii. Należy zaznaczyć, że oprócz wznoszonych kolejno budowli romańskich na Wawelu nadal funkcjonowały budowle przedromańskie. Na Wzgórzu istniało około trzynastu budowli. W okresie późniejszym, późnoromańskim, została wzniesiona jeszcze jedna budowla – aneks czy też kaplica pałacowa przy romańskim palatium o planie czworokątnym.
W pozostałej części Krakowa w XII wieku powstają liczne świątynie - fundacje zarówno możnych świeckich jak i biskupa. Są to niewielkie kościółki jednonawowe z prezbiterium zakończonym prosto lub absydą.
Wczesnośredniowieczny Kraków, jedno z sedes regni principales, wyróżnia spośród najważniejszych miast w Państwie Piastów największe nagromadzenie budowli monumentalnych.


Ryc. 1. Kraków - Wawel. Budowle przedromańskie i romańskie: 1- budowla czworokątna; 2- relikty kaplicy krzyżowej(?); 3- tetrakonchos śś. Feliksa i Adaukta; 4- fragmenty przedromańskiej katedry; 5- rotunda prosta, baptysterium; 6- rotunda dwuabsydowa, kościół "B"; 7- relikty przedromańskiego kościoła św. Michała; 8- narożnik budowli przedromańskiej koło Baszty Złodziejskiej; 9- palatium, sala o 24 słupach; 10- romańska bazylika św. Gereona; 11- kaplica przy palatium; 12- wieża obronna - stołp; 13- katedra romańska Św. Wacława; 14- romański kościół jednonawowy; 15- rotunda prosta koło Baszty Sandomierskiej; 16- romański kościół jednonawowy; 17- romański kościół Św. Michała. Wg J.Firleta i Z.Pianowskiego (2000)
Ryc. 2. Kraków. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy z zaznaczeniem lokalizacji kościołów: 1- linia średniowiecznych murów obronnych; 2- budowle romańskie w obrębie Wawelu; 3- kościoły średniowieczne. Wg E. Zaitza (2001)