Aldona Bieniek, Agnieszka Wacnik, Zofia Tomczyńska

Rośliny w późnośredniowiecznych warstwach archeologicznych na Rynku Głównym w Krakowie, raport z badań prowadzonych w 2004 roku

Streszczenie

W trakcie prac archeologicznych przeprowadzonych na Rynku Głównym w roku 2004 pobrane zostały materiały do badań paleobotanicznych. Depozycja analizowanych osadów datowana jest na okres od schyłku XIII do połowy XV w. Zanalizowano szczątki makroskopowe roślin (owoce i nasiona) pochodzące z czterech wykopów archeologicznych – profile: 6gS, 13/04. 14/04 i 10a (łącznie 20 prób). Przeprowadzono też badania palinologiczne z jednego wykopu -profil 10a (8 prób).
Na podstawie analizy makroszczątków roślinnych zachowanych w postaci zarówno spalonej jak i niespalonej, stwierdzono obecność ponad 140 taksonów roślin uprawnych i dzikorosnących. Spośród roślin uprawnych najczęściej w próbach pojawiały się: proso, len, żyto, konopie siewne i mak oraz czereśnie/wiśnie i orzech włoski. Nieco rzadziej znajdowane były jęczmień, owies, jabłoń, grusza, i kapusty (rzepak/brukiew, kapusta warzywna i rzepa/rzepik) oraz prawdopodobnie uprawiana marchew. Spośród roślin dzikorosnących najczęściej identyfikowane były orzeszki szczawiu polnego i plewki włośnicy sinej, oraz nieco rzadziej poziomka, kąkol, rdest szczawiolistny, komosa biała i orzechy laskowe. Są to głównie diaspory roślin zjadanych, których zbieractwo konsumpcyjne jest potwierdzone zarówno w danych archeobotanicznych jak i etnograficznych. W materiale znaleziono również diaspory figi i winorośli.
Analiza pyłkowa profilu 10a potwierdziła lokalną obecność 98 taksonów różnej rangi, wśród których zdecydowanie dominowały rośliny zielne (78 taksonów). Było to zapewne efektem z jednej strony antropogenicznego pochodzenia większości oznaczonych roślin, z drugiej zaś strony charakteru badanego obiektu. Udziały pyłku drzew i krzewów nie przekraczające 20% wskazują, że rejon badań był niemal całkowicie ich pozbawiony. Zmiany składu spektrów były podstawą wydzielenia w diagramie trzech poziomów pyłkowych. Podjęto próbę interpretacji notowanych zjawisk w kontekście zmian w funkcjonowaniu obiektu. Niezwykle interesujący był związek pomiędzy przebudową bądź naprawą kramu a ograniczeniem różnorodności taksonomicznej roślin i początkiem absolutnej dominacji pyłku pszenicy i żyta w osadzie. Źródłem pyłku zbóż mogło być magazynowane na miejscu ziarno bądź słoma używana jako wyściółka czy też materiał izolacyjny. W materiałach makroskopowych z tego profilu pojawiały się również szczątki jodły i paproci oraz innych roślin, które mogły stanowić element zdobniczy lub wyściółkę.
Badania paleobotaniczne dostarczyły informacji o składzie taksonomicznym roślin w średniowiecznych warstwach kulturowych i umożliwiły wstępne wnioskowanie dotyczące pochodzenia i metod użytkowania wybranych gatunków.


Podpisy do Rycin i tabel
Rycina 1. Rynek Główny w Krakowie, profil 10a. Uproszczony diagram pyłkowy.
Tabela 1. Wykaz analizowanych prób archeobotanicznych; obj. – objętość, det. - osoba oznaczająca materiał: AB – A. Bieniek, ZT – Z. Tomczyńska, liczba taksonów: ch – spalonych, uch – niespalonych, upr. – uprawnych.
Tabela 2. Wykaz roślin znalezionych w postaci szczątków makroskopowych. Typ szczątka: s/f – nasienie lub owoc, a – ość, flb – nasada kwiatka, g – plewa, r – osadka kłosa, sb- nasada kłoska, gb – nasada plewy, sp – kłosek, li – liść. Sposób zachowania: ch – spalony, uch – niespalony. Liczebność: ●- 1-9, ●● - 10-49, ●●● - 50–99, ●●●● - 100 i więcej okazów.
Tabela 3. Charakterystyka lokalnych poziomów zespołów pyłkowych wyróżnionych w profilu. W nawiasach umieszczono najwyższą wartość procentową taksonu w danym poziomie