Anna Tyniec-Kępińska

Kolekcja średniowiecznych i nowożytnych przedmiotów żelaznych ze Smolic koło Zatora

Streszczenie

W Muzeum Archeologicznym w Krakowie znajdują się odkryte przypadkowo w Smolicach, gm. Zator (ryc. 1) przedmioty żelazne (topory, podkowy oraz narzędzie do obróbki drewna - ośnik). Wydobyte w trakcie wydobywania żwiru, w obrębie dawnego koryta Skawy, w pobliżu jej ujścia do Wisły. Zabytki nie są zespołem ani depozytem. Miejsce odkrycia świadczy o tym, że mogły być gubione w trakcie przeprawy przez rzekę na trasie średniowiecznej drogi łączącej Księstwo Zatorsko-Oświęcimskie z Krakowem (por. Barbacki 1996, ryc. 3).

Nazwa “topory” użyta jest w tekście bez rozstrzygania problemu funkcji tych przedmiotów (“topór” jako broń, zaś “siekiera” jako narzędzie). Nie zachodzi konieczność dyskutowania tego zagadnienia (por. Głosek 1996, 21-22, tam dalsza literatura).

Topory odpowiadają typom z klasyfikacji A. Nadolskiego (Nadolski 1954 - dla zabytków wczesnośredniowiecznych - topory 1 oraz 5) i M. Głoska (Głosek 1996 - dla zabytków poźnośredniowiecznych i nowożytnych - topory 2-4 oraz 6).

Topór z brodą (1 - ryc. 2, fot. 1) - typ Vd wg klasyfikacji Nadolskiego (1954, 46-47). Formy takie znano już od XI w., a jako broń używano je aż do wieku XV (Głosek 1996, 35-37, typ X). Z Małopolski takie XV-wieczne topory znane są m.in. z Krakowa-Rakowic i Przemyśla (Głosek 1996, 86, 89). Egzemplarz ze Smolic zapewne jest im najbliższy czasowo.
Topór z brodą o łukowatym ostrzu (2 - ryc. 2, fot. 2) - typ IXa wg klasyfikacji Głoska (1996, 42-43). Przedmioty takie były już znane w XIV w., choć znajdowano je także na stanowiskach nowożytnych (op. cit.).
Trzy egzemplarze (3 - ryc. 2, fot. 3; 4 - ryc. 3, fot. 4; 6 - ryc. 3, fot. 6) należą do typu VIII wg klasyfikacji Głoska (1996, 38-40). Należą do znalezisk z okresu pomiędzy XIII (Kirpicznikow 1966, 30, ryc. 6) a XVI wiekiem (Głosek 1996, 38).
Fragment topora (5 -ryc. 3, fot. 5) o uszkodzonym, wąskim (?) ostrzu i słabo zaznaczonych wąsach - typ IVd (Nadolski 1954, 44). Liczne egzemplarze takich toporów, datowane na okres pomiędzy 2 poł. X-XI/XII w., zostały wydobyte w trakcie eksploracji wczesnośredniowiecznych mostów przy Ostrowie Lednickim (Tokarski 2000, 80, 82). Mają one jednak odpowiedniki także w materiałach późnośredniowiecznych (Głosek 1996, 35).

Dwa topory ze Smolic (nr 2 i 3) posiadają indywidualne znaki - stemple kowalskie. Na toporze nr 2 niewielki stempel kowalski stanowi część zdobienia pokrywającego jedną stronę szyjki i ostrza przedmiotu. Znaki kowalskie na militariach pojawiają się nie wcześniej niż w końcu XIII lub początkach XIV wieku (Uzbrojenie... 1998, 28-30, tam wcześniejsza literatura).

Podkowy dla koni upowszechniły się we wczesnym średniowieczu (najpóźniej od połowy X wieku - Kazimierczyk 1978, 8). Podkowy odkryte w Smolicach zaliczają się do dwóch typów I/1 lub II/1 (nr 1) i III/5 (nr 2) wg J. Kazimierczyka (op. cit.). Podkowa nr 1 (fot. 7) reprezentuje typ używany głównie do 1 poł. wieku XIII (op. cit. 22). Podkowa nr 2 (fot. 8) odpowiada przedmiotom wykonywanym w XII i XIII wieku (op. cit. 68).
Ośnik (fot. 9) jest narzędziem snycerskim używanym do wygładzania powierzchni drewna (Tłoczek 1984, 24). Określenie chronologii przedmiotu odkrytego poza kontekstem nie jest możliwe.

Ryc. 1. Lokalizacja żwirowni w Smolicach, gm. Zator w latach 80-tych XX wieku
Ryc. 2. Smolice, gm. Zator. Topory 1, 2, 3 (rys. A. Tyniec-Kępińska)
Ryc. 3. Smolice, gm. Zator. Topory 4, 5, 6 (rys. A. Tyniec-Kępińska)
Ryc. 4. Smolice, gm. Zator. Podkowy 1, 2 (rys. A. Tyniec-Kępińska)
Ryc. 5. Smolice, gm. Zator. Ośnik (rys. A. Tyniec-Kępińska)

Fot. 1. Smolice, gm. Zator. Topór 1 (fot. )
Fot. 2. Smolice, gm. Zator. Topór 2 (fot. )
Fot. 3. Smolice, gm. Zator. Topór 3 (fot. )
Fot. 4. Smolice, gm. Zator. Topór 4 (fot. )
Fot. 5. Smolice, gm. Zator. Fragment topora 5 (fot. )
Fot. 6. Smolice, gm. Zator. Fragment topora 6 (fot. )
Fot. 7. Smolice, gm. Zator. Podkowa 1 (fot. B. Szmoniewski)
Fot. 8. Smolice, gm. Zator. Podkowa 2 (fot. R. Łapanowski)
Fot. 9. Smolice, gm. Zator. Ośnik (fot. B. Szmoniewski)