Marcin Przybyła

Materiały tzw. kultury ceramiki grzebykowo-dołkowej ze stanowiska 15 w Krakowie Bieżanowie

Streszczenie

Stanowisko15 w Krakowie Bieżanowie (ryc. 1) położone jest w dolinie małego, nienazwanego cieku wodnego płynącego na pograniczu Pradoliny Wisły i Pogórza Bocheńskiego (Kondracki 1994, 232). Badania na tym stanowisku prowadzone są przez Krakowski Zespół do Badań Autostrad. W ich trakcie, w latach 2000-2003, pozyskano materiały zabytkowe datowane od schyłkowego paleolitu po młodszy okres wpływów rzymskich. Wśród nich znajduje się zespół ceramiki z kręgu kultur “leśnych”, tradycyjnie określanych jako kultura ceramiki grzebykowo-dołkowej (dalej: KCGD).
Materiały te tworzyły czytelne skupisko, obejmujące obszar nieco ponad 2 arów. Nieliczne fragmenty ceramiki znaleziono również w odległości do 30 m od skupiska (ryc.2).

Niemal połowę z pośród 86 fragmentów ceramiki znaleziono w obiektach nr 116 i 120 (ryc.4). Ponadto bezpośrednio na wschód od obiektu 116 znajdowało się zwarte skupisko kilkunastu fragmentów ceramiki.
Fragmenty ceramiki posiadały powierzchnie zewnętrzne ceglastobrunatne, a wewnętrzne ceglastobrunatne lub szarobrunatne. Grubość ścianek naczyń wahała się między 7 a 12 mm. Domieszka mineralna zajmowała ok. 40% objętości ceramiki. Stanowił ją przede wszystkim różnoziarnisty tłuczeń granitowy. Część fragmentów zawierała również drobnoziarnisty, obtoczony piasek kwarcowo-skaleniowy.
Niewielka ilość pozyskanego materiału i jego znaczne rozdrobnienie, nie pozwala na rekonstrukcję form naczyń. Wobec tego w poszukiwaniu analogii należy ograniczyć się do analizy cech technologicznych ceramiki oraz jej ornamentyki.

Pod obydwoma względami ceramika z Krakowa Bieżanowa najpełniej nawiązuje do materiałów grupy II KCGD wg Kempisty (określanej jako typ Linin) cechującej się znacznym udziałem cech innych kultur neolitycznych i wczesnobrązowych, a zwłaszcza do jej zespołów C typu 4, wyróżniającego się nawiązaniami do kultur I i II okresu epoki brązu (Kempisty 1973, 19-22).

Stanowiska typu linińskiego dostarczają dobrych analogii zarówno do motywu wielokrotnych poziomych linii rytych i trójkątnych stempelków (ryc. 3:1, 2, 4, 6, 8, 9), jak i stempelków prostokątnych oraz kwadratowych (ryc. 3:11) (op.cit., 18, 23).
Dwa fragmentów naczyń zdobione są plastycznymi guzkami – jednym dużym umieszczonym na brzuścu naczynia (ryc. 3:3) oraz rzędem małych guzków umieszczonych bezpośrednio pod wylewem (ryc. 3:12). Zdobienie naczyń różnego rodzaju guzkami plastycznymi jest rozpowszechnione w KCGD. Trzeba jednak zaznaczyć, że są one wykonane przeważnie przez wypychanie, czym różnią się od dolepianych guzków z Krakowa Bieżanowa 15.

Warto zauważyć, że wymienione wcześniej motywy zdobnicze pojawiały się również na ceramice kultury iwieńskiej i trzcinieckiej na Kujawach (Józwiak 2003, 181-182) oraz w Małopolsce (Taras 1995, tab.VII 6, 9, 11; XIII 3; XLVIII 1).

W świetle przedstawionych analogii zespół zabytków z Krakowa Bieżanowa stan. 15 należy datować na II, ewentualnie I okres epoki brązu.

Obecność materiałów KCGD tak daleko na południu Polski, w strefie intensywnie zasiedlonej przez rolnicze kultury neolityczne i wczesnobrązowe jest zjawiskiem rzadkim, ale nie odosobnionym (ryc.5). Podobne materiały znane są ze stanowiska Kraków ul. św. Anny (Ruszar 1984, 121, 125, tab. VII 1-7), Ojcowa - Jaskini Ciemnej (Gardawski 1958, 289, tab. XL 8, XLI 6; jednak ich zaliczenie do KCGD nie jest pewne) i Kwaczały gm. Alwernia (Sulimirski 1955, 128; materiały niepublikowane, zaginęły). Natomiast w Bronocicach pow. Kazimierza Wielka fragmenty ceramiki KCGD znaleziono w obiektach należących do kultury pucharów lejkowatych i kultury lubelsko-wołyńskiej ceramiki malowanej (Kruk 1980, 46-48).

Również na innych terenach południowej Polski zanotowano ślady osadnictwa KCGD. Znalezisk typu linińskiego znane są na Rzeszowszczyźnie, min. w Woli Raniżowskiej pow. Kolbuszowa, Markowiznie pow. Rzeszów oraz Babisze i Kliszowie pow. Mielec (Czopek 1999, 80-83). Stosunkowo liczne stanowiska KCGD rozpoznano na obszarze Dolnego Śląska (Kulczycka-Leciejowiczowa 1993, 147-149). Najbardziej na południe wysunięte z nich sięgają okolic Złotego Stoku (Byczeń gm. Kamieniec Ząbkowicki) i Kuźni Raciborskiej (Grabówka i Dziergowice gm. Bierawa) (op. cit., mapa 3).

Obecność stanowisk KCGD tak daleko na południu, na granicy Pogórzy Karpackich i na terenie Pogórza Sudeckiego dowodzą infiltracji z dawna przekształconych rolniczo obszarów południowej Polski przez grupy ludności “leśnej”, wykorzystującej zapewne doliny rzeczne jako ciągi komunikacyjne. Na miejsca obozowisk społeczności KCGD wybierały, nawet w przypadku terenów lessowych, obszary piaszczyste, a więc o znikomej przydatności rolniczej (Kruk 1980, 46). Umożliwiało to zapewne egzystencję grup tej ludności w otoczeniu rolników wykorzystujących inne nisze ekologiczne.

Podpisy pod ryciny

Ryc.1 Kraków Bieżanów stan. 15. Zaznaczony teren przebadany wykopaliskowo (///), oraz obszar obozowiska kultury ceramiki grzebykowo-dołkowej (*).

Ryc.2 Kraków Bieżanów stan. 15. Obozowisko kultury ceramiki grzebykowo-dołkowej.
• - pojedynczy fragment ceramiki.

Ryc. 3 Kraków Bieżanów stan. 15. Ceramika kultury ceramiki grzebykowo-dołkowej (typu Linin). Rysowała M. Byrska.

Ryc.4 Kraków Bieżanów stan. 15. Rzuty poziome i profile obiektów 116 i 120 wiązanych z kulturą ceramiki grzebykowo-dołkowej.
Ryc.5 Stanowiska kultury ceramiki grzebykowo -dołkowej (pewne i domniemane) z okolic Krakowa.