Krzysztof Kaczanowski, Jarosław Wróbel, Emil Zaitz

WCZESNOŚREDNIOWIECZNY GRÓB Z UL. MIKOŁAJSKIEJ
W KRAKOWIE

STRESZCZENIE

W 1999 roku w czasie prac przy wzmacnianiu fundamentów kamienicy Mały Rynek 1(ryc. 1, 2) odkryto wczesnośredniowieczny grób młodego osobnika. Pojawił się on po opadach deszczu, które spowodowały uszkodzenie kanalizacji i częściowe rozmycie nawarstwień zalegających poza wykopem budowlanym (ryc. 3). W trakcie wykonanych w tym miejscu badań archeologicznych stwierdzono, że woda opadowa doprowadziła do odsłonięcia czaszki oraz do nieznacznego przesunięcia kości rąk i górnej partii tułowia, natomiast dość znacznemu przemieszczeniu uległy kości kończyn dolnych (ryc. 4, 5). Woda opadowa spowodowała też wymycie przedmiotów należących do ewentualnego wyposażenia zmarłego. Odnosi się to przede wszystkim do domniemanej monety miedzianej lub srebrnej, która znajdowała się w jamie ustnej. Śladem po niej są zielonkawe przebarwienia widoczne po wewnętrznej stronie żuchwy (ryc. 6). Bezpośrednio przy szkielecie odkryto 22 ułamki naczyń z XI - XIII wieku, które znajdowały się albo w piasku zapełniającym wnętrze jamy grobowej, albo też w nakrywających ją warstwach osadniczych z wczesnego średniowieczna. Ponadto w ziemi wypełniającej wnętrze czaszki znaleziono 29 bardzo drobnych koralików z zielonego i żółtego szkła (ryc. 7). Były one zapewne częścią naszyjnika (kolii) lub elementami aplikacji wchodzącej w skład ozdobnego nakrycia głowy. Paciorki te dostały się do czaszki albo bezpośrednio po śmierci ich posiadacza, albo też w trakcie kilkuwiekowego zalegania szkieletu w ziemi.

Omawiany pochówek odkryto poza średniowiecznymi cmentarzami przykościelnymi oraz poza zasięgiem wczesnośredniowiecznych cmentarzysk o charakterze nieprzykościelnym (Myszka 2003, Zoll-Adamikowa 1971). Jednak zgodnie z ówczesnym rytuałem, stosowanym dość konsekwentnie od XI do XIV wieku (Morawski, Zaitz 1977), zmarły ułożony był na osi E - W, z głową skierowaną ku zachodowi. Pochowano go prawdopodobnie bez trumny, w pozycji wyprostowanej (na wznak), w niewielkiej jamie wkopanej w calec. Grób zlokalizowany był na terenie osady, która we wczesnym średniowieczu rozciągała się we wschodniej części późniejszego miasta lokacyjnego (por. ryc. 1). W najbliższym sąsiedztwie znaleziska zadokumentowano różnorodne relikty wczesnośredniowiecznego osadnictwa (m.in. ceramikę, kości zwierzęce, polepę, węgle drzewne oraz obiekty półziemiankowe i jamy odpadkowe), które sugerowały istnienie w tym miejscu zwartej zabudowy drewnianej o charakterze mieszkalnym i gospodarczym.

Sytuacja stratygraficzna oraz pozyskane z grobu zabytki jednoznacznie wskazywały, że odkryty pochówek pochodził sprzed lokacji Krakowa i należy go odnosić do schyłku wczesnego średniowiecza (tj. do XI - XIII wieku). Szczególne zainteresowanie tym pochówkiem wiąże się jednak z zaobserwowanymi na czaszce uszkodzeniami. Znajdowały się one na jej sklepieniu i miały długość około 12 cm. (ryc. 8, 9). Charakterystyczny kształt oraz rozmiary ubytków (od kości czołowej do potylicy) sugerowały, że w sąsiedztwie posesji Mały Rynek 1 odkryte zostały szczątki osoby zabitej toporem w trakcie bliżej nie określonych działań wojennych, ewentualnie zamordowanej przy użyciu siekiery lub topora. Cios zadany takim narzędziem spowodował złamanie kaloty oraz pęknięcie twarzoczaszki, a w konsekwencji śmierć.

Pomimo młodego wieku osobnika (Infans II / Juvenis) na podstawie analizy cech morfologicznych można przypuszczać, że czaszka należała do osobnika płci żeńskiej. Powyższe sugestie zgodne są archeologicznymi wyznacznikami płci (obecność koralików znalezionych podczas eksploracji czaszki). Czaszka jest ona bardzo długa, wąska i wysoko wysklepiona. Jej proporcje nie mają bliskich analogii wśród porównywalnych czasowo materiałów z cmentarzyska w Krakowie Zakrzówku (Kaczanowski 1977, Morawski, Zaitz 1977) i Krakowie Św. Wojciechu (Jamka 1964, Radwański 1970, 1975, Wróbel 2001). Czaszka uszkodzona jest w przedniej części szwu strzałkowego i w przyśrodkowej części szwu wieńcowego. Przypuszczalnie jest to uraz przyżyciowy, ponieważ poza jego okolicą, brak śladów erozji, nawet w przypadku najdelikatniejszych struktur kostnych czaszki i szkieletu postkranialnego.

Podpisy do rycin

Ryc. 1. Kraków, lokalizacja kamienicy Mały Rynek 1na planie wczesnośredniowiecznego zespołu grodowego z XI - XIII wieku (wg Radwański 1975 oprac. E. Zaitz)
Ryc. 2. Kraków, widok Małego Rynku od strony południowej. Grób odkryto po północnej stronie kamienica nr 1, znajdującej się u góry, po prawej stronie placu (fot. E. Zaitz)
Ryc. 3. Kraków, Mały Rynek 1. Czaszka i kości szkieletu po wymyciu ich spod studzienki kanalizacyjnej. Widok - od SW - po usunięciu jednej z desek w obudowie wykopu (fot. E. Zaitz)
Ryc. 4. Kraków, Mały Rynek 1. Czaszka z bardzo dobrze czytelnym urazem w postaci soczewkowatego ubytku. Widok - od SW - po usunięciu jednej z desek w obudowie wykopu (fot. E. Zaitz)
Ryc. 5. Kraków, Mały Rynek 1, profil północny wykopu budowlanego. Przekrój nawarstwień z przełomu wczesnego (III, IIIa) i późnego średniowiecza (IIj, IIk) w najbliższym sąsiedztwie grobu, a także lokalizacja studzienki kanalizacyjnej oraz zasięgu zniszczeń spowodowanych przez wody opadowe (rys. E. Zaitz)
Ryc. 6. Kraków, Mały Rynek 1. Żuchwa z charakterystycznym zielonym przebarwieniem w miejscu ułożenia przedmiotu (domniemanej monety) ze srebra lub miedzi (fot. E. Zaitz)
Ryc. 7. Kraków, Mały Rynek 1. Koraliki szklane (dł. 4-5 mm) o żółtym i zielonym zabarwieniu wydobyte z ziemi wypełniającej wnętrze czaszki (fot. J. Wróbel)
Ryc. 8. Kraków, Mały Rynek 1. Czaszka przed wyeksplorowaniem z jej wnętrza ziemi.
Na sklepieniu dobrze czytelny obrys uszkodzenia kości kaloty (fot. E. Zaitz)
Ryc. 9. Kraków, Mały Rynek 1. Czaszka w projekcji górnej (fot. J. Wróbel).
Ryc. 10. Kraków, Mały Rynek 1. Czaszka w projekcji bocznej (fot. J. Wróbel)..
Ryc. 11. Kraków, Mały Rynek 1. Czaszka w projekcji przedniej (fot. J. Wróbel).
Ryc. 12. Kraków Mały Rynek 1. Rentgenogram fragmentu trzonu żuchwy z widocznym zawiązkiem trzeciego trzonowca (M3) (fot. J. Trąbska).
Ryc. 13. Kraków, Mały Rynek 1. Rentgenogram górnej szczęki. Widoczne są zmineralizowane korony i zapoczątkowany proces mineralizacji korzeni trzecich trzonowców (M3) (fot. J. Trąbska).


Podpisy do tabel

Tab.1. Kraków, Mały Rynek 1 - pomiary czaszki
Tab.2. Kraków, Mały Rynek 1 Wskaźniki czaszek z cmentarzyska przy kościele Św. Wojciecha w Krakowie, cmentarzyska w Krakowie-Zakrzówku i czaszki z ul. Mikołajskiej w Krakowie (Kraków, Mały Rynek 1).