Jacek Górski

Rozwój poglądów na chronologię i periodyzację kultury trzcinieckiej do 1990 roku (ze szczególnym uwzględnieniem lessowej części Niecki Nidziańskiej)

Streszczenie

Przegląd literatury dotyczącej interesującego nas zagadnienia pozwala omówić je w ramach trzech rysujących się etapów.
W pierwszym okresie (lata 1920-1939) doszło do wyodrębnienia kultura trzciniecka (dalej: KT ), jej wstępnego datowania i ogólnej charakterystyki (Zakrzewski 1924, 275, 282; Antoniewicz 1928, 80-84; Szmit 1929, 64-66; Kostrzewski 1930). Ramy czasowe KT nie były jeszcze dokładniej zdefiniowane. Wynikało to ze szczupłości bazy źródłowej i określonego stanu zaawansowania studiów nad podziałami chronologicznymi. Z dzisiejszej perspektywy można stwierdzić, że zdawano sobie sprawę z faktu, że trwanie KT nie ograniczało się do II OEB. Część autorów podkreślała, że na jej powstanie miały wpływ neolityczne kultury strefy leśnej (określane jako kultura prafińska lub grzebykowa) oraz KPL i KCS (Szmit 1929, 66; Kostrzewski 1930, 27; Jażdżewski 1935, 2-4). Należy też odnotować spostrzeżenia o związkach omawianej kultury z KŁ. Leon Kozłowski uznał, że pojawienie się KŁ na obszarze podkrakowskim należy łączyć z migracją tej ludności z obszaru Moraw i Śląska (Kozłowski 1928, 80), co miało mieć miejsce w III OEB (Antoniewicz 1928, 85). Inni badacze zwracali uwagę na podobieństwa w ornamentyce guzowej na naczyniach obu kultur (Kostrzewski 1930, 27; Reyman 1934, 4). Istotne konsekwencje w późniejszym okresie wywołało stwierdzenie Konrada Jażdżewskiego, że “...do elementów składowych, z których powstała kultura łużycka, należy również kultura trzciniecka...” (Jażdżewski 1935, 7).

Drugi etap, obejmujący lata 1945-1965, zaowocował kilkoma publikacjami syntetycznymi, których zwieńczeniem było opublikowanie monografii KT pióra Aleksandra Gardawskiego (1959). Wywołało to burzliwą polemikę (Kostrzewski 1961; 1963; Gardawski 1961). W tym czasie pozycja KT była rozpatrywana pod kątem szerszej problematyki studiów nad etnogenezą Słowian. Duży wpływ na to miała zwłaszcza hipoteza o związkach genetycznych KT i “prasłowiańskiej” KŁ (Jażdżewski 1935, 7). Koncepcja o płynnym przejściu KT w KŁ trafiła na bardzo podatny grunt i rzadko była dyskutowana. W omawianym okresie opublikowano olbrzymią ilość źródeł (Jażdżewski 1948; Nosek 1948; Reyman 1948; Gardawski 1959). W porównaniu z okresem przedwojennym, nie posunęła się naprzód kwestia periodyzacji KT. Należy przyznać, że nie dysponowano wtedy odpowiednim zestawem źródeł, na podstawie których zagadnienie to mogłoby doczekać się rozwiązania. Nie było też jasności co do genezy KT, natomiast utrwalił się pogląd o jej wczesnobrązowym początku. Koniec omawianej kultury - wedle większości opracowań - datowano na przełom II i III OEB. Potem nastąpił okres przejściowy (faza łódzka), w wyniku którego, drogą ewolucji, na dużych obszarach centralnej i wschodniej Polski powstała KŁ. Zmodyfikowano również system periodyzacji Monteliusa i przystosowano ją dla ziem polskich (Kostrzewski 1948, 195, 254, 288; 1949, 68, 125, 156, tabela na końcu książki; Kostrzewski, Chmielewski, Jażdżewski 1965, 120).
Trzeci etap trwał od połowy lat sześćdziesiątych do końca lat osiemdziesiątych. Na początek tego okresu i na lata następne przypada okres dużej aktywności młodszego pokolenia archeologów. Przedstawiciele “nowej fali” w polskiej archeologii podjęli szereg nowatorskich studiów nad kulturami z początków epoki brązu. Sformułowano też pierwsze wnioski odnośnie różnic lokalnych w datowaniu KT i specyfice jej rozwoju na różnych terenach (Gedl 1967; Machnik 1967; Gardawski 1971a; Dąbrowski 1972).Osiągnięty wówczas postęp dokonał się również dzięki podjęciu zakrojonych na dużą skalę badań terenowych, zwłaszcza na terenie Małopolski. W ich wyniku uzyskano wiele nowych, wartościowych źródeł służących do weryfikacji starszych ustaleń i formułowania nowych wniosków. Pogłębiająca się specjalizacja spowodowała koncentrację zainteresowań z jednej strony na problematyce KCS i kultur postsznurowych, a z drugiej na bloku tematów związanych z KŁ. W tym okresie doszło do istotnych zmian w porównaniu z wcześniejszymi czasami. Należy odnotować przede wszystkim: (i) całkowitą zmianę orientacji w stosowaniu systemu chronologii względnej i przestawienie się ze schematu północnego (“nordyjskiego”) na południowy (naddunajski), (ii) w wyniku przeprowadzonych analiz zabytków (głównie metalowych) KM, KT i KŁ, datowanie tych kultur uzyskało bardziej wiarygodne podstawy, (iii) zwracają uwagę pierwsze próby stworzenia dla Małopolski regionalnych periodyzacji (Kempisty 1978; Rachwaniec 1982b).
Czwarty, nie omawiany w artykule okres, obejmuje ostatnie kilkanaście lat, w których trzeba zauważyć wyraźną regionalizację studiów nad KT i zróżnicowaniem chronologicznym jej materiałów (Taras 1995; Czebreszuk 1996; Dąbrowski 1997; Kłosińska 1997; Makarowicz 1998). Opracowano również kilka ważnych stanowisk z obszaru zachodniej Małopolski (Górski 1991a; 1993; 1994a; 1994c) i głównie na ich podstawie wytyczono schemat lokalnego rozwoju KT (Górski 1997b). Podjęto również zagadnienia związane z jej relacją do KM (Górski, Kadrow 1996) i KŁ (Rydzewski 1991; 1992; Górski 1992; 1998; 2002). Opublikowano też stosunkowo liczne daty radiowęglowe (Kempisty, Włodarczak 1996; Włodarczak 1998; Górski, Kadrow 2001; Taras, Kovalukh, Skripkin 2002; Górski, Lysenko, Makarowicz 2003).