Urszula Bugaj

Guzy-krępulce z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na ziemiach polskich.

STRESZCZENIE

Guzy-krępulce na terenie Europy Środkowej znane są ze 188 zespołów i znalezisk luźnych ze 162 stanowisk - w sumie blisko 600 egzemplarzy (Bugaj 2002, 4) . Zdecydowanie najliczniejsze są guzy-krępulce z czterema nóżkami na pierścieniu (grupa 1) (Ringfußknöpfe). Znaleziska tej grupy guzów występują głównie na terenie południowych Niemiec, Czech oraz Wielkiej Niziny Węgierskiej, ale znane są z szerokich obszarów europejskich i azjatyckich od wybrzeży południowej Francji po Ałtaj. Pojedyncze zespoły z tymi zabytkami pochodzą także z terenu Holandii, Polski, Szwajcarii, północnych Włoch, byłej Jugosławii, Grecji kontynentalnej oraz Turcji, Cypru, środkowego Podnieprza i Powołża, Przedkaukazia i Iranu. Znane są także guzy-krępulce z trzema, bądź czterema nóżkami spoczywającymi na tarczce (grupa 2), z dwoma krzyżującymi się uszkami (grupa 3), oraz z dwoma parami równoległych uszek (grupa 3). Na podstawie formy kołpaka można wyróżnić 12 typów tych guzów: typ I obejmuje egzemplarze o kołpaku wypukłym: a – wystającym oraz b – nie wystającym poza obręb pierścienia i nóżek (tabl. 1: 1 i 2; 2: 1-2, 4-6), oraz z ornamentem krzyża na kołpaku (tabl. 1: 3; 2: 3, 7). Do typu II zalicza się guzy z kołpakiem stożkowatym w wariancie a i b – podobnie, jak typ poprzedni (tabl. 1: 4 i 5; 2: 8, 9). Typ III tworzą guzy z kołpakiem w formie płaskiej tarczki z wyrostkiem pośrodku i w zależności od jego kształtu rozpada się na warianty: a – z wyrostkiem stożkowatym, b – z wyrostkiem półkulistym i c – z wyrostkiem w formie małego guzka (tabl. 1: 10, 11; 2: 10, 15). Typ IV obejmuje egzemplarze z kołpakiem o kształcie zbliżonym do hełmu (tabl. 1: 18-19), a typ V – do równoramiennego krzyża (tabl. 1: 22-25; 2: 11). Ostatni spośród typów – VI – stanowią guzy-krępulce z kołpakiem ażurowym (wariant a – z motywem równoramiennego krzyża oraz b – “wędrującej spirali”) (tabl. 1: 26-28; 2: 12-13) .

Najstarsze znaleziska guzów-krępulców w Europie Środkowej pochodzą już z 2. połowy III okresu epoki brązu. Są to okazy nieliczne, reprezentujące grupy z czterema nóżkami na pierścieniu) i z dwoma krzyżującymi się uszkami, nie wykazujące jednak dużego zróżnicowania pod względem formy. Przynajmniej część z nich jest najprawdopodobniej związana ze znaleziskami wozów z wczesnego i starszego okresu pól popielnicowych, pochodzącymi zarówno z zespołów grobowych, jak i ze skarbów. Interesujący jest brak takich znalezisk guzów-krępulców, które można byłoby przypisać IV OEB. Taki stan rzeczy znajdowałby stosunkowo proste wytłumaczenie, jeżeli przyjmiemy, że na terenie Europy Środkowej w III OEB brązowe guzy-krępulce znajdowały zastosowanie przy zaprzęgowym rzędzie końskim związanym ze znaleziskami wozów z tego okresu. Znalezisk tego typu brak jest właśnie w IV OEB . Możliwe, że mamy tu do czynienia z zanikiem zwyczaju składania pochówków na wozie oraz umieszczania części wozów w skarbach przedmiotów metalowych z tego okresu . W V OEB guzy-krępulce związane są z tzw. horyzontem kimmeryjskim w Europie Środkowej i pochodzą z zespołów z okresu od końca HaB2 do HaC. Najstarsze ze znalezisk guzów w omawianej teraz grupie pochodzą z Füzesabony (Bugaj 2002, tabl. 1A, 4), Pecs-Jakabhegy (Bugaj 2002, tabl. 1A: 7) i Santovki (tabl. 1: 25). Jednak największa liczba guzów-krępulców (ok. 2/3 egzemplarzy z czterema nóżkami na pierścieniu) pochodzi z terenu południowych Niemiec i środkowych Czech i datowana jest na okres halsztacki.

Z terenu Polski znanych jest 36 egzemplarzy guzów-krępulców z 14 stanowisk, zlokalizowanych głównie na Śląsku i w Wielkopolsce, a także na Kujawach (mapa 1). Znaleziskiem o szczególnym znaczeniu jest wspomniany już guz-krępulec z Samborowic, pow. Racibórz - grób 202 (tabl. 3: 21), gdyż zalicza się do niewielu egzemplarzy w omawianej tu kategorii zabytków, które można przypisać 2. połowie III okresu epoki brązu (HaA1). Guz ten pochodzi z ciałopalnego grobu popielnicowego kultury łużyckiej. Należy podkreślić, że w inwentarzu pochówka kultury łużyckiej z tego okresu guz-krępulec stanowi element niezwykły i dotąd niespotykany. Okaz bardzo podobny formą do guza z Samborowic znaleziono na terenie środkowodunajskiej kultury pól popielnicowych, w Baierdorf, BH Hollabrunn w Dolnej Austrii – grób 8, w inwentarzu datowanym przez M. Lochner na przełom BrD/HaA (Lochner 1986, 279).
W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie znajduje się skarb wyrobów brązowych z Przemyśla. W jego skład wchodzi: odlewane kowadło (tabl. 4: 2), grot włóczni z tuleją i szerokim liściem (tabl. 4: 1), miniaturowa siekierka z tuleją i uszkiem (tabl. 4: 3), ślimacznicowata tarczka z drutu (tabl. 4: 6) oraz trzy (lub cztery?) guzy-krępulce z czterema nóżkami wspartymi na pierścieniu i lekko wypukłym kołpakiem, nie wystającym poza obręb pierścienia i nóżek (tabl. 4: 4, 5). Egzemplarze guzów-krępulców z tego skarbu wyróżniają się bardzo prostą i interesującą z typologicznego punktu widzenia formą. Pomimo dość dużej ilości materiału porównawczego, trudno jednak znaleźć tu bezpośrednie analogie. Kształtem najbardziej odpowiada guzom z Przemyśla egzemplarz ze “skarbu rzemieślnika” z Novi Bečej na terenie Vojvodiny (tabl. 2: 3), posiadający jednak ornament krzyża na kołpaku (typ I b - z ornamentem krzyża) i okrągłą płytkę do połączenia z nóżkami (grupa 2), a nie – jak guzy z Przemyśla - pierścień. Fakt, iż forma guza-krępulca z czterema nóżkami na pierścieniu znana była już w 2. poł. III OEB zasadniczo stwarza szerokie pole do datowania egzemplarzy guzów z Przemyśla. Brak jest bezpośrednich przesłanek, aby uważać, że guzy-krępulce z Przemyśla związane są z okresem wcześniejszym, niż HaB3, jednak nie można też takiej możliwości w sposób definitywny wykluczyć. Nie wydaje się, aby guzy-krępulce z Przemyśla były produktem miejscowym. Najprawdopodobniej dotarły w dorzecze Sanu z południa, z dorzecza Cisy, możliwe, że poprzez Bramę Przemyską. Kwestii datowania, jak i pochodzenia guzów-krępulców z Przemyśla nie da się niestety rozwiązać w sposób jednoznaczny.

Guzy-krępulce z pochówków z Kietrza, pow. Głubczyce - grób 76 - 1 egz. (tabl. 5: 2) oraz Zaborowa, pow. Rawicz, 1 (?) egz. (tabl. 6: 9) reprezentują typ guzów szeroko rozpowszechnionych w wyposażeniu pochówków z HaC1 z terenu południowych Niemiec i środkowych Czech (typ I b).
Guzy-krępulce z kołpakiem w formie płaskiej tarczki zwieńczonej stożkowatym wyrostkiem (typ III a) na terenie kręgu halsztackiego występują w HaC1 wyłącznie w zespołach grobowych. Egzemplarze z Kiełpina, pow. Gryfice pochodzą ze skarbu związanego z fazą HaC (tabl. 7: 7-12). Jest to bardzo interesujący zespół, zawierający obok części rzędu końskiego dla dwóch koni dwuczęściowe formy odlewnicze do siekierek z tulejką (tabl. 7: 22, 23), zapinki (tabl. 8: 1-3), oraz inne ozdoby stroju kobiecego (naszyjniki, bransolety). Guzy-krępulce z Kiełpina kształtem przypominają najbardziej egzemplarze z Hradenína (grób XXIV) i Straškova z terenu środkowych Czech w dorzeczu górnej Łaby. Jest więc możliwe, że znalezione w Kiełpinie guzy pochodzą z któregoś z warsztatów na tych właśnie terenach. Warto dodać, że zawieszone przy wędzidłach z Kiełpina zaczepy o pierścieniowatych zakończeniach nie posiadają analogii pośród form rozpowszechnionych na terenie kultury halsztackiej. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na guzy-krępulce z osiedla obronnego kultury łużyckiej w Kamieńcu, pow. Toruń, a dokładnie na luźne, niestety, znalezisko dwóch guzów-krępulców nawiązujących do egzemplarzy z kołpakiem w formie płaskiej tarczki zwieńczonej stożkowatym wyrostkiem - typ III a (tabl. 1: 14) .

Wśród egzemplarzy stanowiących importy południowe z młodszą fazą wczesnej epoki żelaza (HaD) związane są guzy z dwóch skarbów: z Solnik Małych, pow. Oleśnica - 4 egz. typu III a wariantu Tarquinia (tabl. 9: 1-4) oraz z Woskowic Małych (I), pow. Namysłów - 4 egz. typu III c wariantu Woskowice Małe (tabl. 1: 16). Zarówno guzy-krępulce z Solnik Małych, jak i rzadko spotykany zestaw uździenicy z Woskowic stanowią importy północnoitalskie, a w dorzecze Odry dotarły najprawdopodobniej za pośrednictwem kręgu zachodniohalsztackiego przez teren Czech i Kotlinę Kłodzką.

Z grodziska w Kamieńcu pochodzi także egzemplarz guza-krępulca należący do grupy z dwoma krzyżującymi się uszkami (grupa 3) o wypukłym, nie zdobionym kołpaku - typ I b (tabl. 2: 4). Osiem (?) analogicznych egzemplarzy znanych jest także z grodziska w Wicinie, pow. Żary (tabl. 2: 5). Na terenie Wielkiej Niziny Węgierskiej guzy takie występują w kontekście materiałów typu scytyjskiego, np. na cmentarzysku w Széntes-Vekerzug - grób 13, kom. Csongrád, Węgry (Chochorowski 1985, 111, ryc. 37, 4).

Guzy-krępulce na ziemiach polskich znane są także z trzech innych stanowisk: Piwonice, woj. Kalisz; Dębówiec, pow. Wolsztyn; Rosko, pow. Czarnków-Trzcianka; oraz Piasek, pow. Lubliniec. Zespół grobowy z Dębówca związany jest z HaC, a inwentarz pochówka z Piaska z HaD. Guz-krępulec z Rosla jest niestety znaleziskiem luźnym.

Podsumowując należy zauważyć, że z terenu Polski znane są egzemplarze guzów-krępulców reprezentujące cały zakres chronologiczny występowania guzów grupy 1 (z czterema nóżkami na pierścieniu), czyli od HaA1 do późnego odcinka HaD, przy czym najwięcej egzemplarzy pochodzi z młodszej fazy wczesnej epoki żelaza. Co ciekawe, guzy takie nie występują w ogóle we wschodniej części Polski (wyjątek stanowi jedynie skarb z Przemyśla). Taki stan rzeczy można chyba tylko częściowo tłumaczyć stanem badań. Guzy-krępulce pochodzące z zespołów z fazy HaC na terenach położonych w dorzeczu Odry i Wisły są importami ze strefy zachodniohalsztackiej (egzemplarze z Kietrza i Zaborowa). W młodszej fazie wczesnej epoki żelaza sytuacja ta ulega zmianie i oprócz importów pojawiają guzy będące lokalnym naśladownictwem halsztackich wzorców (Piasek, Rosko), a także prawdopodobnie trzy spośród czterech egzemplarzy guzów z Solnik Małych). Można dosyć dobrze odróżnić guzy będące importami zachodniohalsztackimi od egzemplarzy miejscowych, które pod względem formy odbiegają od wymienionych wyżej typów. Brak jest egzemplarzy reprezentujących typy związane z tzw. horyzontem kimmeryjskim w Europie Środkowej (typy: I a, II a, V, VI i VII). Występują natomiast guzy w typie scytyjskim, znane z materiałów związanych z kulturą Vekerzug z terenu Węgier.

5)Z grodziska w Kamieńcu pochodzi także guz o lekko stożkowatym (?) kołpaku z czterema parami małych uszek na obwodzie i dużym, kabłąkowatym uszkiem od spodu. Guzy takie znane są z zespołów wczesnohalsztackich na terenie południowych Niemiec i są przez G. Kossacka jako Tutuli zaliczane do elementów tzw. bogatego rzędu końskiego z HaC1 (tabl. 14, 6). Obecny w materiałach z Kamieńca egzemplarz charakteryzuje się nieco innym ukształtowaniem kołpaka oraz – na ile można to odczytać z rysunku – pewną niestarannością wykonania. Z podobnym “poziomem niestaranności” mamy do czynienia w przypadku trzech egzemplarzy guzów-krępulców z Solnik Małych, o których W. Grempler pisze, że stanowią miejscowe naśladownictwo halsztackich wzorców.