Joanna Trąbska, Barbara Trybalska, Adam Gaweł, Krzysztof Bytnar

I. Pigmenty i warstwy malarskie ceramiki neolitycznej kultury trypolskiej (Bilcze Złote) II. Zabytki kamienne z Bilcza Złotego

STRESZCZENIE

Badaniom petrograficznym ceramiki poddano szesnaście próbek reprezentujących cztery jednostki chronologiczne. Wykonano obserwacje makroskopowe i mikroskopowe w świetle przechodzącym (mikroskop polaryzacyjny Carl Zeiss Jena, powiększenie do 100 razy). Szczegółowym badaniom mineralogicznym poddano warstwy barwne (w tym angoby) ceramiki fazy końcowej C1 grupy szypienieckiej (próbki D1-D4 oraz E) oraz biały pigment ceramiki fazy wczesnokoszyłowieckiej (próbka A). Do badań zastosowano mikroskop polaryzacyjny i skaningowy z mikroanalizatorem EDS, Fourierowską analizę w podczerwieni (FTIR) oraz dyfrakcję rentgenowską (XRD).

Materiał do wyrobu ceramiki został starannie przygotowany. Zaobserwowano dwa typy zastosowanego do wyrobu naczyń surowca, przy czym w przypadku próbek B1-B4 reprezentujących grupę zaleszczycką obserwuje się przewagę surowca zawierającego fragmenty muszli. Wypał prowadzony był w atmosferze utleniającej, przy wahaniach reżimu w trakcie całego procesu wypalania, o czym świadczą kolory przełamów, najbardziej jednorodne dla ceramiki fazy późnoszypienieckiej. Surowce były lokalnego pochodzenia. Badania fazowe farb potwierdzają rezultaty uzyskane przez innych badaczy, w tym Z. Stos-Fertner i E. Rook (1981). Składnikiem białego pigmentu ceramiki fazy wczesnokoszyłowieckiej jest kaolinit. Składnikami jasnoczerwonych pigmentów ceramiki fazy późnoszypienieckiej są związki żelaza: obecnie, po wypale ceramiki są to glinokrzemiany żelaza, wapnia i potasu oraz hematyt. Obecna jest domieszka kwarcu. Surowiec do sporządzania angoby był taki, jak do wytwarzania masy ceramicznej, ale niemal pozbawiony kwarcu i minerałów ilastych. Składniki ciemnoczerwonego pigmentu ceramiki fazy późnoszypienieckiej są takie same, przy czym w większej ilości obecne są glinokrzemiany żelaza i wapnia (np. hedenbergit) niż hematyt. Czarne pigmenty zostały sporządzone ze związków manganu oraz manganu i żelaza.

Jakość warstw malarskich w ceramice fazy późnoszypienieckiej jest bardzo dobra. Również jakość białej warstwy barwnej ceramiki fazy wczesnokoszyłowieckiej nie pozostawia nic do życzenia. Należy przeprowadzić badania eksperymentalne, które pozwoliłyby na odtworzenie rodzaju zastosowanego spoiwa.

Wykorzystywano na pewno więcej niż jedno źródło surowca dla sporządzania farb, co sugerują pierwiastki towarzyszące (np. tytan w próbkach D1-D3).

Ceramika reprezentująca grupę BZ-O1, była malowana po wypale, z wyjątkiem Próbki B1, której cechy makroskopowe, odmienne od pozostałych, sugerują zastosowanie odmiennej techniki zdobienia. Wątpliwości budzi ceramika grupy BZ-W2, pomimo cech makroskopowych sugerujących zaliczenie jej do naczyń malowanych po wypale. Niezbędne są bardziej szczegółowe badania malowanych naczyń tych grup

Można przypuszczać, że przepalony zabytek nr 295 był "półsurowcem" dla czerwonej farby. Jeśli tak, to po wstępnym przegrzaniu musiał być zmielony (pokruszony) i przepłukany dla skoncentrowania hematytu. Sugestia ta powinna być potwierdzona (lub odrzucona) w trakcie badań eksperymentalnych.

Materiał kamienny pochodzący z jaskini Werteby oraz ze stanowiska Ogród w Bilczu Złotym (w sumie 41 zabytków) poddano makroskopowej analizie petrograficznej, umożliwiającej identyfikację surowca. Niektóre zabytki (nr 4, 123, 133, 297 i 301) zostały poddane szczegółowym badaniom instrumentalnym. Ich celem było: a) określenie pochodzenia czerwonych nalotów występujących w bardzo niewielkiej ilości na powierzchniach niektórych zabytków krzemiennych, a badania miały na celu stwierdzenie, czy są one intencjonalnie zastosowanym czerwonym pigmentem, czy "naturalnymi" związkami żelaza, czy inną jeszcze substancją, b) zidentyfikowanie przeznaczenia zabytków nr 295 i 297. Powierzchnie zabytków obserwowano za pomocą lupy binokularnej Carl Zeiss, stosując powiększenia 5, 10, 25 razy. W szczególnych przypadkach konieczne było wykonanie preparatów proszkowych lub wykonanie analiz chemicznych metodą SEM/EDS i fazowych metodą XRD. Wśród zabytków kamiennych w największej ilości występują krzemienie i inne twarde skały krzemionkowe, skrzemionkowane oraz kwarcyty, następnie wapienie wraz z piaskowcami i mułowcami. Ta proporcja obserwowana jest w materiale archeologicznym z Werteby i ze stanowiska Ogród (por. tab. 4). Surowce do produkcji przedmiotów kamiennych pochodziły z pobliskich rejonów Bilcza. Obecność hematytu wśród zabytków kamiennych potwierdza, iż mógł być on surowcem stosowanym pierwotnie do sporządzania farb.