Sławomir Kadrow, Michailo Sokhackiy, Taras Tkachuk, Elżbieta Trela

Sprawozdanie ze studiów i analiz materiałów zabytkowych kultury trypolskiej z Bilcza Złotego znajdujących się w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie

Streszczenie

Aktualne, wnikliwe i wyczerpujące opracowania o charakterze wprowadzenia do historii badań na stanowiskach Ogród i Werteba w Bilczu Złotym (Rook, Trela 2001) oraz ich środowiska geograficznego (Sokhackiy 2001) zwalniają nas z obowiązku ponownego zajmowania się wspomnianymi zagadnieniami. Przedmiotem niniejszego opracowania są dwie, prawdopodobnie największe, kolekcje zabytków (głównie ceramiki) kompleksu kulturowego Cucuteni-Trypole (ryc. 1). Pochodzą one z dwu nieodległych od siebie stanowisk, położonych w dolinnej (Ogród) i wysoczyznowej (Werteba) strefie krajobrazowej (ryc. 2), niezwykle bogato urzeźbionego Podola (ryc. 3). Oba stanowiska znajdują się w centrum rozległej aglomeracji osadniczej (ryc. 4).

W artykule tym zajmujemy się prezentacją najważniejszych osiągnięć trwających kilka lat studiów i analiz, dokonanych w ramach projektu grantowego KBN (projekt badawczy realizowany w latach 1999-2001 nr 1HO1H 02716 kierowany przez dr Jacka Rydzewskiego) ze stanowisk Ogród (ryc.5) i Werteba (ryc.6) w Bilczu Złotym. Skupiamy się w nim na kilku wybranych zagadnieniach. Są to: (a) taksonomia kulturowo-chronologiczna materiałów ceramicznych, (b) typologia i technologia przemysłów krzemiennych i (c) określenie szerszego tła prahistorycznego prezentowanych materiałów. Ze względu na charakter prac eksploracyjnych prowadzonych na interesujących nas stanowiskach w 2. połowie XIX wieku oraz zrozumiałe braki dokumentacyjne analizowane przez nas zabytki musiały być potraktowane jako kolekcja luźnych materiałów.

Zbiór ceramiki ze stanowisk Ogród (osada) i Werteba (jaskinia) w Bilczu Złotym składa się z ponad dwóch tysięcy całych naczyń lub ich fragmentów. Zdecydowaną większość (ok. 75%) stanowi w nim ceramika malowana. Studia stylistyczno-typologiczne pozwoliły na sklasyfikowanie omawianego zbioru w ramach sześciu zespołów. Najstarszy zespół ceramiki malowanej Bilcze Złote Ogród I (ryc. 7), związany z grupą Zaleszczyki (Zaleščiki), datowany jest na przełom faz BI i BII kultury trypolskiej. Kolejny - Bilcze Złote Ogród II (ryc. 8-9) - należący do grupy mereszowskiej (Merešovka), datowany jest na starszy odcinek fazy BII. Najmłodszy horyzont osadnictwa na stanowisku Ogród wyznacza zespół ceramiki Bilcze Złote Ogród III (ryc. 10) wykazujący cechy rozwiniętej fazy grupy szypienieckiej (Šipency). W systemie chronologii względnej jest on synchronizowany z początkiem fazy CI kultury trypolskiej. Nieco później, bo na końcowy odcinek fazy CI, datowane są najstarsze materiały (zespół Bilcze Złote Werteba I - ryc. 11-20) ceramiczne zdeponowane w jaskini Werteba w Bilczu Złotym. Nawiązują one wyraźnie do grupy szypienieckiej (Šipency) z końcowej fazy jej rozwoju. Jest to najbogatszy zespół zabytków z Bilcza Złotego. Łączyć z nim można prawie połowę kolekcji zdeponowanych w Muzeum Archeologicznym w Krakowie zabytków.

Kolejny horyzont chronologiczny w jaskini reprezentowany jest przez zespół Bilcze Złote Werteba II (ryc. 21-24), który taksonomicznie związany jest z grupą koszyłowiecką (Košilivcy) i datowany jest na początek fazy CII kultury trypolskiej. Sekwencję osadnictwa tej kultury w jaskini Werteba i w Bilczu Złotym zamyka zespół Bilcze Złote Werteba III (ryc. 24-26), należący do grupy kasperowskiej (Kasperivcy) synchronizowany z końcem fazy CII i całej kultury trypolskiej.

Analiza wielkości fragmentów ceramiki "kuchennej" z Bilcza Złotego (ze stanowiska Werteba i Ogród) dowodzi, że jest to materiał wybitnie wyselekcjonowany. Dodatkowo wspomnieć należy, że wzajemne relacje między dwoma podstawowymi kategoriami ceramiki: (a) ceramiką "stołową" (malowaną) - ok. 75%, a (b) ceramiką "kuchenną"- ok. 25% są również prawdopodobnie wynikiem selekcji. Ceramika "kuchenna" schudzana domieszką tłuczonej ceramiki i drobnego piasku, a bez udziału tłuczonych muszli małży, zdecydowanie dominuje w skromnym materiale ze stanowiska Bilcze Złote Ogród, wiązanym z trzema najstarszymi horyzontami zasiedlenia (od BI/BII do początków CI). Później (głównie w młodszym materiale z jaskini Werteba) przeważa ceramika z muszlami małży.

Ludność kultury trypolskiej dysponowała nieporównanie większym - w porównaniu z eneolitycznymi kulturami środkowoeuropejskimi lub z Kotliny Karpackiej - zasobem form naczyń. Większość typów naczyń ma lokalne, trypolskie korzenie. W przypadku zapożyczeń dokonywanych w różnym czasie w różnych środowiskach kulturowych (od kultury malickiej i lubelsko-wołyńskiej, poprzez młodsze etapy kultur kręgu polgarskiego z Kotliny Karpackiej, do kultury badeńskiej, pucharów lejkowatych i amfor kulistych) szybko nabierały one swoistych trypolskich cech. Wzbogacając zakres zróżnicowania formalnego ceramiki trypolskiej nie powodowały one jednocześnie utraty trypolskiego charakteru całości. Świetnym potwierdzeniem tej opinii mogą być obce wpływy w materiałach kolejnych zespołów ze stanowisk Ogród i Werteba w Bilczu Złotym.

Do grupy rzeczywistych "importów" zaliczyć można co najwyżej liczbę do 10 naczyń: w tym: czarkę z szachownicowym ornamentem malowanym białą, olejną farbą (ryc. 9:16) oraz 6 naczyń w kształcie połowy beczułki (ryc. 20), których cechy formalne, zdobnictwo i technologia różnią się zdecydowanie od tradycji trypolskich, znajdują natomiast pełne odniesienie do tradycji kultury lubelsko-wołyńskiej. Naczynia te - ze względu na datowanie odpowiednich zespołów kultury lubelsko-wołyńskiej - odnosić należy przede wszystkich do zespołów Bilcze Złote Ogród I i II.

Cała grupa profilowanych, dwuczłonowych mis i waz (ryc. 31:1-6) wykazujących koneksje z fazą rzeszowską kultury malickiej, odkrywanych nie tylko w najstarszych zespołach bilczańskich, jest dowodem zapożyczenia na określonym etapie rozwoju (zapewne w czasie odpowiadającym zespołom Bilcze Złote Ogród I i II) idei pewnej formy naczynia (w tym przypadku profilowanej, głębokiej misy), a następnie adaptacji tej idei do miejscowych warunków i wytwarzania jej według miejscowych reguł technologicznych. Naczynia tego typu spotykane są później także w zespołach Bilcze Złote Ogród III oraz Werteba I i II, czyli w czasie bardzo już odległym od momentu zaniku kultury malickiej, z którego środowiska idea ich wytwarzania została zapewne zapożyczona.

Podobnie należy traktować obecność mniej licznych, ale ewidentnych elementów kutury badeńskiej, głównie w zespołach Bilcze Złote Werteba II. Są to naczynia zaopatrzone w duże ucha na największej wydętości brzuśca naczyń amforowatych (ryc. 25:10; 26:1, 2), które mają często rożkowate guzki w swych górnych partiach. Razem z pewną ograniczoną liczbą angobowanych na czerwonawy kolor i niezdobionych naczyń tworzą one pulę naczyń świadczących o tzw. wpływach badeńskich.

Interesującym przypadkiem dla naszych rozważań jest grupa mis zdobionych odciskami sznura z pogrubionymi i ukośnie ściętymi krawędziami wylewów (ryc. 24:11-13, 15) i łączonych z zespołem Bilcze Złote Werteba III. Mają one świetne analogie w greckich i południowo-bałkańskich zespołach kulturowych. Na południu datowane są one już na okres tamtejszego wczesnego brązu, który współczesny jest z horyzontem Baden II-Cernavoda III. Pojawiły się one początkowo w zespołach grup Gordineşti i Trojaniv, a następnie idea tego typu naczyń rozwijana była w grupie kasperowskiej (Bilcze Złote Werteba III) i gorodskiej, współczesnych już następnemu horyzontowi Baden III-Cernavoda II.

Oddziaływania kultury trpolskiej są słabo uchwytne w ceramicznych materiałach środkowoeuropejskich ugrupowań kulturowych. Wpływy trypolskie są natomiast wyraźne w inwentarzach krzemiennych tychże kultur. Chodzi tu przede wszystkim o kulturę lubelsko-wołyńską i o kulturę pucharów lejkowatych. Trudniej jest jednoznacznie przyporządkować poszczególne formy ceramiki kuchennej do wyznaczonych na podstawie analizy ceramiki stołowej (malowanej) zespołów ceramiki (od BZ-O1 do BZ-W3). Wiemy tylko, że ceramika kuchenna pochodząca ze stanowiska Ogród, wykazuje liczne i wyraźne nawiązania do kultury malickiej oraz kultury lubelsko-wołyńskiej (ryc. 31:1-6, 12, 14). W ceramice kuchennej ze stanowiska Werteba widać natomiast wyraźną kontynuację cech wczesnoeneolitycznych, obecnych już na stanowisku Ogród, przy jednoczesnym ujawnianiu się pewnych odniesień do ugrupowań poźnopolgarskich oraz badeńskich (ryc. 25:10; 26:1, 2; 31:15) i zapewne kultury pucharów lejkowatych.

Nieliczny zbiór zabytków krzemiennych i kamiennych pochodzących z badań w Bilczu Złotym na stanowiskach w Ogrodzie i w jaskini Werteba liczy 306 okazów. Składają się nań 276 wyroby krzemienne (276 egzemplarzy) i kamienne (30 egzemplarzy - ryc. 35). Dominują tu narzędzia (wiórowe i odłupkowe), następnie półsurowiec (wiórowy i odłupkowy), najmniej liczne są narzędzia rdzeniowe i gładzone, brak natomiast rdzeni, a w grupie odpadków przemysłowych jest zaledwie kilka form (ryc. 38). Zbiór ten jest zwarty typologicznie, nie widać w nim istotnych różnic chronologicznych i ma on charakter podomowy.

Wyraźnie wyselekcjonowany materiał tak ceramiczny jak i krzemienny, odkryty w jaskini Werteba oraz duża liczba plastyki figuralnej i bogactwo wytwórczości kościanej tam znajdowanej, wszystko to świadczy według nas o unikatowości i wyjątkowości tego stanowiska. Wyjątkowo niesprzyjające warunki dla zamieszkania charakteryzują też tą jaskinię (szybkie wyczerpywanie się zasobów tlenu już w obecności kilku osób oraz pierwotnie bardzo niewielki prześwit chodników i korytarzy). W praktyce warunki te uniemożliwiały trwałe zamieszkanie tego miejsca.

Być może należy interpretować jaskinię Werteba jako schronisko, miejsce ucieczki przed wojowniczymi plemionami grupy badrażskiej. Tezie tej jednak przeczy kilka obserwacji. Po pierwsze jest to wyjątkowość tego miejsca. W okolicy znajduje się kilka jaskiń gipsowych, które oferują zbliżone warunki. Jednak tylko Werteba - i to konsekwentnie przez bardzo długi okres czasu, tj. przez ok. 1000 lat - była zasiedlana. Biorąc pod uwagę słabe nasycenie kultury trypolskiej w wyroby metalurgii miedzi (w porównaniu np. z kulturami polgarskimi bądź Warną) liczyć się należy z tym, że głównym bogactwem trypolskich populacji naddniestrzańskich w tym czasie mogło być bydło. Tego głównego bogactwa nie można było jednak zabrać ze sobą do jaskini, by go chronić przed wrogiem. Lepszym i powszechnie w tym czasie stosowanym rozwiązaniem była budowa osiedli obronnych lub przynajmniej kraali dla bydła.

W całej Europie znajdujemy wiele przykładów wykorzystywania jaskiń jako miejsca kultu (np. Bezdanjača w Chorwacji, Grotte de Han we Francji, czy też Heathery Burn w Anglii). Naszym zdaniem kontekst archeologiczny jaskini Werteba lepiej uzasadnia interpretowanie jej jako miejsca kultu lokalnych społeczności, niż miejsca schronienia przed wrogami, a tym bardziej miejsca w miarę normalnego zamieszkania na wzór paleolitycznego osadnictwa jaskiniowego.