Tomasz Bochnak

"Długie noże" w grobach kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego - broń czy narzędzie?

Streszczenie

W materiałach kultury przeworskiej obok zabytków o charakterze pozwalającym jednoznacznie określić je jako militaria, występują zabytki, wobec których wysuwane są przypuszczenia, że obok innych funkcji, mogły również pełnić rolę broni. Uczeni zajmujący się zróżnicowaniem kulturowym ziem polskich w młodszym okresie przedrzymskim reprezentowali zróżnicowane poglądy odnośnie do możliwości militarnej funkcji długich noży.

W artykule uwzględniono noże pozbawione wieńczącego rękojeść kółka, których długość całkowita przekracza 25 cm oraz fragmenty zabytków, których rozmiary i proporcje pozwalają domniemywać, że pierwotnie ich długość przekraczała powyższą wartość, tj. że mierzyły ponad 25 cm. Cezura 25 cm została oczywiście wyznaczona arbitralnie. Noże kultury przeworskiej mierzą najczęściej od kilkunastu do ok. 33-35 cm długości, przy czym brak jest widocznych wartości progowych dzielących formy krótsze i dłuższe, a zmienność długości ma charakter płynny. Można jednak przypuszczać, że okazy mierzące poniżej 20 cm posiadały nieco inne przeznaczenie, niż "długie" noże. Brak jest czytelnej cezury dzielącej najbardziej rozpowszechnione okazy krótsze i rzadziej spotykane egzemplarze dłuższe. Wyraźnie natomiast zaznacza się hiatus dzielący noże od mieczy jednosiecznych; te ostatnie są najczęściej ponaddwukrotnie dłuższe od najdłuższych noży. Istnienie czytelnej cezury metrycznej dzielącej noże i miecze jednosieczne pozwala sądzić, że w kulturze przeworskiej pełniły one odmienne funkcje. Z terenu zajętego w młodszym okresie przedrzymskim przez osadnictwo kultury przeworskiej znamy łącznie 21 noży lub ich fragmentów, spełniające powyższe kryteria (Mapa 1).

Noże spotykane w zespołach kultury przeworskiej są z reguły wyraźnie krótsze od uznawanych za broń zabytków charakterystycznych dla innych jednostek kulturowych, jakich jak kultura jastorfska, powiązana z nią kultura Poieneşti-Lukaševka oraz kultura Padea-Panagjurski Kolonii. Długość dużych noży kultury przeworskiej lokuje się w dolnych zakresach zmienności noży bojowych spotykanych w inwentarzach innych jednostek kulturowych. W oparciu o porównanie średnich wartości długości noży kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego i "noży bojowych" używanych przez ludność kultury jastorfskiej, Poieneşti-Lukaševka i Padea-Panagjurski Kolonii należy stwierdzić, że najprawdopodobniej pełniły one odmienne funkcje.

Z grobów kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego znamy obecnie 19 grobów zawierających tzw. "długie noże" - okazy, których długość przekracza 23 cm długości. W 15 z nich noże takie współwystępowały z bronią. Analiza współwystępowania długich noży w grobach z bronią wykazuje, że nie wykluczają się one z żadną z kategorii militariów: występują w grobach z mieczami jedno- i dwusiecznymi, ale też są spotykane w grobach wyposażonych w grot broni drzewcowej i umbo lub tylko w jeden grot. Omawiane zabytki występują też w zespołach pozbawionych broni (Tabela 1). Współwystępowanie noży z wszystkimi kategoriami broni jednoznacznie wskazuje, iż ich funkcja musiała odbiegać od roli, jaką pełniły te militaria, bowiem przypadki współwystępowania w jednym zespole broni tego samego typu są bardzo rzadkie.

Omawiane noże występują niemal na całym obszarze zajętym w młodszym okresie przedrzymskim przez zwarte osadnictwo kultury przeworskiej, za wyjątkiem Dolnego Śląska. Są one znane z zespołów kultury przeworskiej datowanych na wszystkie fazy młodszego okresy przedrzymskiego.

Wobec faktu częstego współwystępowania długich noży ze szczątkami zwierzęcymi w grobach celtyckich podjęto próbę porównania tych danych z materiałami kultury przeworskiej. Niestety dysponujemy jedynie pojedynczymi informacjami odnośnie do występowania kości zwierzęcych w zespołach grobowych zawierających długie noże. Większość noży pochodzi ze stanowisk, z których brak jest pełnych analiz archeozoologicznych. Na cmentarzysku w Ciecierzynie długie noże lub ich fragmenty wystąpiły w pięciu grobach datowanych na młodszy okres przedrzymski, przy czym analizę archeozoologiczną przeprowadzono w przypadku dwóch pochówków. W grobie 12 znajdowały się kości udowe, żebra i fragmenty czaszki świni, w grobie 53 kości udowe i piszczelowe świni oraz kość piętowa owcy. Kości z grobów 63 i 70 zachowały się w stanie uniemożliwiającym przeprowadzenie analizy archeozoologicznej, a w gr. 31 nie stwierdzono występowania kości zwierzęcych (Martyniak, Pastwiński, Pazda 1997, 12, 15, 19, 21, 22).

W oparciu o powyższe przesłanki należy przyjąć, iż ludność kultury przeworskiej w młodszym okresie przedrzymskim mogła wykorzystywać długie noże jako np. narzędzie do ćwiartowania mięsa, przydatne zarówno w gospodarstwie, jak i na łowach. Obecność długich noży spotykanych w pochówkach tej jednostki kulturowej można, naszym zdaniem, w niektórych przypadkach łączyć z występowaniem kości zwierzęcych, stanowiących pozostałość darów grobowych (Węgrzynowicz 1982, 184, 204; Lasota-Moskalewska 1997, 17). Zagadnienie to wymaga dalszych, pogłębionych studiów, wykorzystujących m.in. analizy archeozoologiczne. Na szczególną uwagę zasługuje w tym kontekście sprawdzenie, czy zachodzi dodatnia korelacja pomiędzy występowaniem długich noży i obecnością określonych szczątków zwierzęcych o charakterze konsumpcyjnym. Pełniący różnorakie funkcje nóż stanowił zapewne też dodatkowy element wyposażenia wojownika, ale brak jest podstaw by przypuszczać, że w walce pełnił on rolę broni na równi z mieczem lub włócznią. Występowanie noża w zespołach grobowych może stanowić wyznacznik funkcji społecznej zmarłego.