Albert Zastawny

Nowe stanowiska grobowe kultury ceramiki sznurowej z zachodniej Małopolski

Streszczenie

W Muzeum Archeologicznym w Krakowie znajdują się zabytki ceramiczne i krzemienne kultury ceramiki sznurowej pochodzące z nie badanych wykopaliskowo, zniszczonych obiektów grobowych. Są to znaleziska dotąd nieznane lub mało znane, pozyskane w różnym czasie i okolicznościach - w trakcie archeologicznych badań powierzchniowych oraz różnego typu przemysłowych robót ziemnych. Z uwagi na kontekst odkrycia, zasób informacji na ich temat jest ograniczony. Stanowią one przypuszczalnie tylko część wyposażenia zniszczonych pochówków o bliżej nieokreślonej konstrukcji grobu. Materiały, którym poświęcono niniejszy artykuł, odkryto na trzech stanowiskach regionu podkrakowskiego: Kryspinów, st. 2 (gm. Liszki), Miękinia, st. 1 (gm. Krzeszowice), Dziewięcioły, st. 10 (gm. Miechów) (ryc. 1). Stanowiska te usytuowane są na obrzeżach zwartego zasięgu osadnictwa kultury ceramiki sznurowej w zachodniej części Małopolski (ryc. 8). Taka lokalizacja wyróżnia je w sposób szczególny i stanowi o ich dużej wartości jako źródła w geograficzno-kulturowym aspekcie badań nad kulturą ceramiki sznurowej.

Kryspinów, st. 2. Z Kryspinowa (ryc. 1, 2) pochodzą dwa zachowane w całości naczynia grobowe kultury ceramiki sznurowej typu Książnice Wielkie. Wydobyto je z rowu podczas gazociągowych prac ziemnych i przekazano w darze Muzeum Archeologicznemu w Krakowie w 1992 roku. Brak jest danych na temat obecności szkieletu i śladów jamy grobowej. Oba naczynia to niewielkie, przysadziste amfory zaopatrzone w pary małych taśmowatych uch (ryc. 3a,b). Charakterystycznym wyróżnikiem jest dookolne żeberko przy krawędzi, ornamentowane odciskami prostokątnego stempelka oraz V-kształtnymi nacięciami. Technologia wykonania omawianych naczyń utrzymana jest w konwencji stylu ceramicznego właściwego kulturze pucharów lejkowatych. Ta cecha oraz obecność w grobach o konstrukcji typowej już dla kultury ceramiki sznurowej jest podstawowym wyróżnikiem typu Książnice Wielkie (Machnik 1966). Amfory z Kryspinowa warte są szczególnej uwagi. Reprezentują grupę rzadkich znalezisk ceramiki grobowej (z Małopolski znanych jest tylko kilkanaście naczyń typu Książnice Wielkie). Obecność w kulturze ceramiki sznurowej pochówków z naczyniami tego rodzaju ma istotne znaczenie dla chronologii i genezy grupy krakowsko-sandomierskiej tej kultury (Machnik 1966, 1994, 1998). Znaleziska z Kryspinowa wyróżnia dodatkowo położenie poza obszarem występowania grobów z ceramiką w typie "książnickim" i w ogóle poza strefą rozmieszczenia stanowisk sepulkralnych kultury ceramiki sznurowej regionu podkrakowskiego. Według aktualnego rozpoznania badawczego stanowią one wspólnie z pochówkiem z Miękini (omawianym w niniejszym artykule) najbardziej na zachód wysunięte punkty tego typu w Małopolsce.

Miękinia, st. 1. W 1938 roku przypadkowo natrafiono tu na pochówek ludzki (ryc. 1, 4). Pochówek ten, pomimo wzmianki w literaturze (Gedl, Ginter 1968), jest znaleziskiem praktycznie nieznanym, a przez to wartym przypomnienia i ponownego wprowadzenia do literatury. Wyposażenie zmarłego składało się w dwóch siekierek krzemiennych (ryc. 5, 6). Obie reprezentują typ siekier czworościennych o łukowato wygiętym ostrzu i przekroju podłużnym zbliżonym do soczewkowatego. Gładzenie obejmuje głównie ostrze i partię środkową siekier. Mniejsza siekierka (ryc. 6) jest okazem naprawianym lub przerabianym, ma wąski, silnie ścieniony obuch i zaawansowaną obróbkę boków. Grób z Miękini nie był bogato wyposażony. Podobnie jak w przypadku znalezisk z Kryspinowa, brak jest i tutaj danych co do formy grobu oraz informacji o pochowanym osobniku (odkryty szkielet do dzisiaj nie zachował się). Znaczenie tego znaleziska polega jednak na jego wyjątkowej lokalizacji. W świetle aktualnego stanu badań jest to najdalej wysunięte na zachód i najbardziej odseparowane od skupisk znalezisk grobowych stanowisko sepulkralne kultury ceramiki sznurowej w Małopolsce (ryc. 9, 10). Siekiery krzemienne z Miękini powiększają zbiór tego rodzaju zabytków. U społeczności "sznurowych" są one ważnym składnikiem wyposażenia grobowego (Włodarczak 1999).

Dziewięcioły, st. 10. Materiały kultury ceramiki sznurowej odkryto wiosną 2001 r. podczas badań powierzchniowych przeprowadzonych przez pracowników krakowskiego Muzeum Archeologicznego. Z jednego miejsca podjęto 18 ornamentowanych ułamków ceramicznych, z których wyklejono dobrze zachowane części dwóch różnych naczyń. Wielkość fragmentów umożliwia odtworzenie ich formy i sposobu zdobienia. Pierwsze z naczyń to fragment małego pucharka esowatego, zdobionego ośmioma pasmami poziomych odcisków sznura (ryc. 8a). Ułamki drugiego naczynia należą do misy stożkowatej, ewentualnie pucharka doniczkowatego (ryc. 8b). Pod względem stylistyki i technologii wykonania mają one charakter ceramiki grobowej i, jak się wydaje, można uznać je za pochodzące z wyposażenia tego samego pochówku. Brak było przy nich innych zabytków. Omawianą ceramikę odkryto w centralnej partii wielokulturowego stanowiska, w pobliżu wybitnie eksponowanej kulminacji wzniesienia (ryc. 7). Podobne położenie charakterystyczne jest w kulturze ceramiki sznurowej dla kurhanów. Za pochówkiem podkurhanowym w Dziewięciołach, ze zniszczonym już dzisiaj nasypem, przemawia nie tylko lokalizacja, ale również obecność wyposażenia grobowego na powierzchni terenu, co świadczy, że omawiany pochówek nie mógł być głębokim grobem niszowym, ale konstrukcją płytszą, np. jamową. Na podstawie znalezisk ceramicznych nie można określić bliższej chronologii obiektu. Położone na Wyżynie Miechowskiej stanowisko w Dziewięciołach należy do grupy znalezisk wytyczających północno-zachodnie obrzeże strefy osadnictwa społeczności kultury ceramiki sznurowej (ryc. 1, 9). Zwraca uwagę jego lokalizacja w centralnej partii międzyrzecza Szreniawy i Nidzicy, gdzie do tej pory nie odkrywano wielu stanowisk grobowych. Większość z nich położona jest w pobliżu dolin wymienionych rzek (ryc. 11).