Agnieszka Czekaj-Zastawny, Albert Zastawny

Wczesnoneolityczny czekan kamienny z Krakowa Woli Justowskiej

Streszczenie

W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie znajduje się wczesnoneolityczny czekan wykonany z amfibolitu. Pochodzi on z miejscowości Wola Justowska (obecnie część miasta Krakowa; ryc. 1). Jest to jeden z najstarszych eksponatów krakowskiego Muzeum, pozyskany w latach pięćdziesiątych XIX wieku (fot. 1). Omawiany przedmiot jest znaleziskiem luźnym. Z wyjątkiem nazwy miejscowości, z której pochodzi, jego dokładna lokalizacja terenowa oraz okoliczności i data odkrycia nie są znane. Wola Justowska położona jest pomiędzy dolinami Wisły i dolnej Rudawy, w południowo-zachodniej części lessowej Wyżyny Małopolskiej.

Omawiany w artykule czekan jest wyrobem charakterystycznym dla kultury ceramiki wstęgowej rytej. To jedyny zabytek tego rodzaju odkryty na obszarze Polski i jeden z kilkudziesięciu (ok. 40), jakie odnaleziono w obrębie całego zasięgu występowania kultury ceramiki wstęgowej rytej w Europie (ryc. 4). Czekan z Woli Justowskiej jest artefaktem mało znanym. W polskiej literaturze archeologicznej krótkie informacje o nim podano tylko dwukrotnie (Kozłowski 1924; Cabalska 1960). Do tej pory nie był ściślej sklasyfikowany kulturowo, typologicznie i funkcjonalnie.

Opis zabytku. Masywny, w całości gładzony przedmiot kamienny o formie zbliżonej do współczesnych kilofów (ryc. 3; fot. 2). W rzucie poziomym ma kształt zbliżony do prostokątnego, z równolegle przebiegającymi krawędziami bocznymi, lekko zwężającymi się ku końcom. Dwa przeciwległe ramiona czekana są usytuowane poziomo i rozłożone symetrycznie w stosunku do umieszczonego centralnie otworu. Otwór lekko rozszerza się ku górze. W przekroju podłużnym opisywany zabytek ma kształt wydłużonego, silnie spłaszczonego trapezu, z otworem przypadającym w miejscu maksymalnej wysokości. W przekroju poprzecznym zarys zbliżony jest do odwróconej litery U. Jego podstawa jest idealnie płaska, końce zaoblone. Wymiary: długość 271 mm, maksymalna szerokość 41 mm, wysokość 31 mm, średnica otworu 19 mm (na stronie górnej) i 16 mm (przy podstawie). Wyrób wykonany jest z amfibolitu, pochodzącego najpewniej ze złóż w Sudetach.

Nazwa. W literaturze europejskiej funkcjonują różne nazwy określające kategorię zabytków, do której należy okaz omawiany w artykule: w literaturze francuskiej herminette double perforée (Jeunesse 1997) topór podwójny z otworem; w literaturze czeskiej dvojramenný mlat (Vencl 1960) młot dwuramienny; w literaturze niemieckiej Doppelschneidige Hacke, Doppelhacke (Nieszery 1995) - podwójna motyka, Doppelaxt (Behrens 1973) - podwójny topór. Zdaniem autorów wymienione nazwy nie są trafne, ponieważ nie wskazują na właściwe cechy oraz funkcję tych przedmiotów. Powyższe określenia wskazują wprost na ich przeznaczenie użytkowe (narzędzia pracy), mimo, iż badacze stosujący je, interpretują przedmioty tego typu jako wyroby o szczególnym charakterze (symbole władzy i prestiżu). Każde z tych określeń zawiera także nieścisłości. Opisywany zabytek nie posiada ostrej części pracującej, umieszczonej pionowo w stosunku do osi głównej (jak w przypadku toporów i siekier), a także masywnej, tępej części uderzającej (jak w przypadku młotów). Biorąc pod uwagę właściwości morfologiczne oraz funkcję zabytku, autorzy proponują stosowanie nazwy czekan. Stosunkowo najpełniej odzwierciedla ona zarówno jego budowę, jak i ponadużytkowe przeznaczenie.

Analiza. Czekany kamienne występują w kulturze ceramiki wstęgowej rytej (KCWR) w trzech typach kontekstów: w grobach ciałopalnych, w jamach osadowych oraz jako znaleziska luźne (ryc. 4). Jako element wyposażenia wystąpiły w siedmiu grobach (po jednym zabytku w każdym grobie), znanych jak dotąd wyłącznie z dorzecza Renu: w Aiterhofen w Bawarii 3 pochówki (Nieszery 1995, 157-159) w Rouffach, Dingsheim i Entzheim w Alzacji oraz w Heidelberg-Schwezingen w Badenii-Wirtembergii (Jeunesse 1997, 91). Pojedyncze egzemplarze znane są z jam osadowych KCWR. Pochodzą one m.in. z takich stanowisk jak Bylany, Dětkovice, Močovice (?) w Czechach, Velatice (?) na Morawach, a także Entzheim w Alzacji (Vencl 1960, 31-32; Nieszery 1995,157-159; Jeunesse 1997, 90-91). Większość omawianych tu zabytków to znaleziska luźne, najczęściej nie publikowane. Najpełniejsze ich zestawienie podaje S. Vencl, wymieniając okazy z Czech - 7, Moraw - 4, Słowacji - 2, Saksonii - 5, Alzacji 5 oraz Belgii - 3 (Vencl 1960, 31-32).

Kamienne czekany wczesnoneolityczne charakteryzuje duża spójność typologiczna. Są to wyroby o wybitnie ujednoliconych cechach budowy: silnie wydłużony kształt, płasko-wypukły profil poprzeczny, centralnie umieszczony otwór o niewielkiej średnicy, tępo zakończone ramiona (ryc. 5). Wspólne są również perfekcja i precyzja wykonania, polegające na zachowaniu proporcji, symetrii oraz idealnym wygładzeniu powierzchni (czynności wymagające ogromnego nakładu pracy i czasu), surowiec (amfibolit) oraz brak śladów używania. Wymiary wahają się w granicach 170 - 450 mm długości i 40 - 50 mm szerokości.

Brak śladów używania świadczy, że zabytki omawianej kategorii nie były narzędziami pracy, stosowanymi na przykład przy uprawie roślin i obróbce drewna, czy też jako broń (Vencl 1960; Nieszery 1995; Jeunesse 1997). Wyklucza to zbyt mała szerokość ramion, słaba odporność na uderzenia (podatność na pękanie w części przyotworowej) oraz tępe, zaoblone końce. Bardzo charakterystyczna jest dysproporcja pomiędzy rozmiarami i ciężarem całego przedmiotu a średnicą otworu do mocowania trzonka. Uniemożliwiało to wyposażenie części kamiennej w odpowiednio wytrzymały drewniany uchwyt. Omawianą grupę zabytków uznać należy za przedmioty o szczególnym przeznaczeniu. W literaturze przedmiotu opinie dotyczące interpretacji funkcji czekanów są dość zbieżne: wyklucza się ich funkcję użytkową jako narzędzi pracy i określa mianem dóbr prestiżowych (Vencl 1960; Nieszery 1995; Jeunesse 1997; Zapotocky 1992). Mogły być wskaźnikiem rangi społecznej, symbolem sprawowanej funkcji, bogactwa, przedmiotami ceremonialnymi, paradnymi - atrybutami zastrzeżonymi dla grupy osób (wodzowie, szamani ?). Istotną wskazówką na rzecz takiego właśnie przeznaczenia omawianych zabytków może być obecność czekanów w grobach, wyróżniających się bogatym wyposażeniem (np. grób mężczyzny nr 185 z Aiterhofen - Nieszery 1995).

Większość omawianych czekanów dwuramiennych nie posiada pewnego kontekstu chronologicznego (znaleziska luźne; Vencl 1960). Na podstawie zabytków odkrytych w dobrze datowanych grobach oraz jamach osadowych w Alzacji i Bawarii, występowanie czekanów dwuramiennych wiązać można z fazami I c/d - II a/b (jüngere Periode) według podziału chronologicznego kultury ceramiki wstęgowej rytej P.J.R. Moddermana oraz M. Dohrn-Ihmiga dla terenu środkowego i dolnego dorzecza Renu (Nieszery 1995, 32-33, Abb.8; Jeunesse 1997, 91). Poprzez wymienione analogie czekan kamienny z Krakowa Woli Justowskiej również można datować na ten okres. W Małopolsce odpowiadałby on środkowej fazie rozwoju KCWR.

Kontekst osadniczy. Odkrycie omawianego zabytku w rejonie Krakowa Woli Justowskiej w dolinie Rudawy nie jest przypadkowe. Teren ten wchodził w skład obszaru zasiedlonego przez społeczność kultury ceramiki wstęgowej rytej. Ślady osadnictwa KCWR tworzą tu niewielkie, wyodrębnione skupisko osad stałych, zgrupowanych w obrębie Krakowa Olszanicy i Krakowa Chełma (ryc. 2). Dominującą w tym mikroregionie jest osada z długimi domami słupowymi z Krakowa Olszanicy, której okres funkcjonowania przypada na fazę środkową - nutową i początek żeliezowskiej KCWR w Małopolsce (Milisauskas 1986). Mimo, iż nie jest znana dokładna lokalizacja miejsca odkrycia czekana z Woli Justowskiej, jego związek z którąś z osad w skupisku nad Rudawą jest bardzo prawdopodobny. Może na to wskazywać, oprócz położenia terenowego, zbieżność pomiędzy chronologią wyrobów tego typu i datowaniem osady w Olszanicy. W szerszym ujęciu terytorialnym punkt osadniczy, jaki wyznacza omówiony czekan, położony jest na zachodnim krańcu największego nad Wisłą regionu osadniczego kultury ceramiki wstęgowej rytej, związanego z zachodnimi wyżynami lessowymi (ryc. 6).