Tomasz Rodak

Wyniki badań wykopaliskowych przeprowadzonych na st. 4 w Lelowicach, gm. Radziemice, woj. małopolskie

Streszczenie

Stanowisko 4 w Lelowicach, gm. Radziemice (ryc. 1) położone jest w południowej części Niecki Nidziańskiej - na pograniczu Wyżyny Miechowskiej i Płaskowyżu Proszowickiego na żyznych glebach lessowych. Już od początku XX wieku na obszarze Lelowic i okolicznych wsi znajdowano liczne zabytki pradziejowe. M. Wawrzeniecki sporządził dokładną mapę ich występowania (Ryc. 2), z zaznaczeniem rejonu pod nazwą Pola Mogiłki miejscem, w którym odkrywano kości ludzkie aż do dnia dzisiejszego.

Stanowisko 4 w Lelowicach (Ryc. 1, Fot. 1) zostało odkryte w 1998 r. , w ramach akcji Archeologiczne Zdjęcie Polski. W początkach roku 2001 przeprowadzono kolejną prospekcję powierzchniową omawianego terenu, po zgłoszeniu do Muzeum Archeologicznego w Krakowie (MAK) znaleziska kości ludzkich. Odkryto kilkanaście fragmentów kości długich, czaszek oraz ułamki naczyń glinianych (Ryc. 3) potwierdzających fakt istnienia na tym obszarze niszczonego przez orkę cmentarzyska szkieletowego.

W sierpniu 2001 roku przeprowadzono ratownicze, archeologiczne badania wykopaliskowe. Łącznie wytyczono trzy wykopy o powierzchni 74,82 m2 (Ryc. 4).

WYKOP I (Ryc. 4)

Pozbawiony pozostałości obiektów archeologicznych i materiału archeologicznego.

WYKOP II (Ryc. 4. Fot. 2)

Obiekt nr 3 (Ryc. 5. Fot. 2, 3) grób zawierający szkielet dziecka w wieku Infans I (ok. 4 lata), w pozycji wyprostowanej na wznak. Pochówek zorientowany na osi E-W z głową na zachód. Jama grobowa w kształcie wydłużonego trapezu o wymiarach 110x35-50 cm z zaokrąglonymi narożnikami. Brak wyposażenia.

Obiekt nr 4 (Ryc. 6. Fot. 2, 4) grób zawierający szkielet kobiety w wieku Adultus (20-25 lat) złożony do grobu w pozycji wyprostowanej na wznak z dłońmi skrzyżowanymi na biodrach. Pochówek zorientowany na osi E-W z głową na zachód. Jama grobowa, prostokątna z zaokrąglonymi narożnikami, o wymiarach 185x55 cm. Wyposażenie grobu: miedziany kabłączek skroniowy platerowany srebrem oraz dwa niewielkie fragmenty przedmiotu żelaznego (Fot. 5).

Obiekt nr 5 (Fot. 2) jama kształtu kolistego o średnicy ok. 200 cm i profilu nieckowatym. W jednolitym, brązowym, sypkim wypełnisku znaleziono trzy fragmenty naczyń glinianych datowane na okres wpływów rzymskich i ogólnie na okres pradziejowy.

Obiekt nr 6 (Fot. 2) jama kształtu prostokątnego o wymiarach 220x150 cm z dnem prostym. W jednorodnym, brązowym, sypkim wypełnisku znaleziono dwa niewielkie fragmenty ceramiki pradziejowej i dziesięć ułamków naczyń z okresu wczesnego średniowiecza (XI-XII w.). Nie można wykluczyć sepulkralnego charakteru obiektu.

Obiekt nr 8 (Ryc. 4) rów o szerokości 25 cm i przebiegu NW-SE. W wypełnisku znaleziono dwa ułamki ceramiki pradziejowej oraz fragment kamienia gładzonego (?).

CHRONOLOGIA:

Odkryto dwa pochówki szkieletowe będące najprawdopodobniej częścią cmentarzyska rzędowego. Jedyny, w pełni zachowany, zabytek - kabłączek skroniowy, typ III wg K. Musianowicz (1949), może być ogólnie datowany na XI-XII w. Z cmentarzyskiem rzędowym, chronologicznie, związany jest obiekt6, o niejasnej funkcji, w którym odkryto prawie wyłącznie materiał wczesnośredniowieczny.

WYKOP III (Ryc. 4)

Obiekt nr 9 grób (Ryc. 7, Fot. 6)

Prostokątna jama grobowa o wymiarach 170x120 cm (przebadano tylko przydenną część obiektu), zorientowana była na osi N-S (z drobnym przesunięciem w kierunku NE-SW). Przez środek obiektu (na poziomach wyższych) przebiegał rów, który naruszył obiekt. Wypełnisko: sypkie, niejednorodne - brązowo-zółto-brunatne, posiadało liczne wtręty calca lessowego oraz niewielkie węgielki drzewne. W trzech narożnikach natrafiono na ślady po słupach (?) oraz przy jednej ze ścian (od strony północnej) na negatyw dranicy drewnianej (?). Na południowy-zachód od jamy grobowej zadokumentowano najprawdopodobniej kolejny ślad po słupie. Odkryty niekompletny szkielet zorientowany był na osi N-S (z głową na południe wnioskując z miejsca gdzie znaleziono pozostałości uzębienia). Na podstawie analizy zachowanego uzębienia stwierdzono, że należał do dziecka w wieku Infans I-II (około 7-9 lat). Nie ma możliwości odtworzenia pozycji, w jakiej zmarły został ułożony. Wyposażenie: siekierka krzemienna (na której zachowały się spalone fragmenty drewna - pozostałości po oprawie?) złożona poniżej nóg (?) i wiór krzemienny leżący z boku (może za plecami ?) zmarłego.

CHRONOLOGIA

Odkryty pochówek, z uwagi na formę grobu oraz inwentarz, można zaliczyć do obiektów grobowych kultury ceramiki sznurowej (KCS). Jego położenie na lokalnej kulminacji (Fot. 1) - jest analogiczne do lokalizacji znanych stanowisk sepulkralnych tej kultury. Prostokątne jamy grobowe orientowane m.in. na osi N-S, często obwiedzione rowkami, były zwykle przykrywane nasypem ziemnym o średnicy od kilku do kilkunastu metrów i pierwotnej wysokości do około 150 cm. Cechy te są wyznacznikami horyzontu starosznurowego w zachodniej Małopolsce. Tak więc kształt obiektu 9, jego orientacja na osi N-S oraz prawdopodobne istnienie nasypu ziemnego nad pochówkiem potwierdza przynależność grobu z Lelowic do tego etapu rozwoju KCS. Jest to pierwszy, w zachodniej Małopolsce, kurhan w którym odkryto szczątki dziecka.

Zachowane ślady po konstrukcji drewnianej (?) mogą stanowić odbicie ogólnoeuropejskiego horyzontu KCS. Również ubogie wyposażanie zmarłego (nie odbiegające od zestawu znajdowanego w innych grobach tej kultury, a ściślej jej grupy krakowsko-sandomierskiej) przemawia za związkiem ze wspomnianym horyzontem KCS. Odmienna jest natomiast orientacja grobu, która we wspomnianym horyzoncie przebiegała na osi E-W.

Znalezisko z Lelowic poszerza skromną listę stanowisk, na których odkryto pochówki podkurhanowe KCS. Ze względu na swoje cechy charakterystyczne znalezisko ze st. 4 w Lelowicach reprezentuje elementy przejściowe między starszą i młodszą fazą rozwoju KCS w Małopolsce zachodniej. Wydaje się więc, że kurhan z Lelowic można datować na lata 2700-2600 BC, a więc na okres, w którym nadal istnieją pochówki podkurhanowe i zaczynają pojawiać się cmentarzyska płaskie na tym terenie.