Dariusz Niemiec

Późnośredniowieczne elementy wyposażenia jeździeckiego odkryte w trakcie nadzoru archeologicznego w Ogrodzie Profesorskim Krakowskiego Collegium Maius

Streszczenie

W okresie od sierpnia 2000 roku do stycznia 2001 roku, na zlecenie Przedsiębiorstwa Budownictwa i Obrotu Towarowego Fronton z siedzibą w Krakowie przy ul. Kamiennej 19, Ewa Kwaśniewska i Dariusz Niemiec prowadzili nadzór archeologiczny nad budowlanymi pracami ziemnymi, wykonywanymi przez Zleceniodawcę na terenie Collegium Maius (Kwaśniewska, Niemiec 2000).

W roku 2000 nadzorem objęto wykop (I/00) usytuowany w Ogrodzie Profesorskim przy płd. elewacji obiektu (ryc. 1) oraz wykopy w piwnicach Collegium (zob. Kwaśniewska, Niemiec 2000, 8, rys. 2).

Nie wiadomo jakie było pierwotne ukształtowanie terenu na przebadanym odcinku Ogrodu Profesorskiego. Calec, w postaci czystego żółtego piasku, na obszarze objętym wykopem I/00 został uchwycony poniżej średniowiecznych warstw kulturowych na poziomie 205.47 m n. p. m. (głęb. 400 cm), z lokalnymi obniżeniami w rejonie obiektów z tego samego okresu. Jedynie w części południowej zachowany strop calca występował już na poziomie 205.87 m n. p. m. (głęb. 360 cm).

Najstarsze ślady osadnictwa w tym rejonie Ogrodu to wkopane w calec jamy wczesno- i późnośredniowieczne. Powyżej calca i zagłębionych w nim jam zalegał młodszy stratygraficznie kompleks warstw późnośredniowiecznych. Najstarszą z nich była warstwa kulturowa w postaci szarego ilastego piasku, która wyraźnie odróżniała się od pozostałych nawarstwień z tego okresu. Natrafiono na nią w obrębie całego wykopu. Powyżej szarej ilastej warstwy na całej powierzchni wykopu I/00 zalegała kolejna późnośredniowieczna warstwa kulturowa. Strop tej ostatnio wymienionej warstwy, zniszczony częściowo przez późnośredniowieczne i nowożytne wkopy, uchwycono już na głęb. 290 300 cm. W partii północno wschodniej wykopu strop omawianej warstwy zachował się dopiero na głęb. 320 350 cm. Była to warstwa kulturowa silnie nasycona szczątkami zbutwiałego drewna i mierzwą, która w związku z brakiem śladów jakichkolwiek konstrukcji czy innych elementów (pozostałości palenisk, pieców, poziomów użytkowych) wskazujących na istnienie w tym miejscu domów mieszkalnych, została zinterpretowana jako powstała w wyniku prac gospodarczych prowadzonych na zapleczu, składowania drewna oraz ewentualnych rozbiórek starych i budowy nowych zabudowań gospodarczych.

W partii wsch. i płd.- wsch. wykopu I/00 uchwycono dwa kompleksy nawarstwień, które najprawdopodobniej stanowią zasypiska późnośredniowiecznych wkopów. W związku z występującymi w nich naprzemiennie warstwami przemieszanymi z zaprawą i polepą oraz poziomami budowlanymi wiązać je należy przypuszczalnie z intensyfikacją działalności budowlanej, przypadającą na koniec późnego średniowiecza i początek czasów nowożytnych (zob. Włodarek 2000, s. 26, 27 - 28).

Być może z późniejszą, bo datowaną na okres wczesnonowożytny (do XVII w.), działalnością budowlaną można też wiązać kompleks nawarstwień o charakterze nasypowym zalegających w południowo-zachodniej partii wykopu I/00 powyżej późnośredniowiecznych warstw kulturowych.

Na niemal całej powierzchnii eksplorowanego wykopu I/00, aż do głęb. 280 cm w części południowej i do głęb. 340 cm w części północnej, występowały stosunkowo jednorodne nasypowe warstwy zawierające znaczne ilości gruzu. Omówione powyżej nasypy ziemno-gruzowe powstały w czasach najnowszych, w XIX i XX w., w czasie odnawiania Collegium rozpoczętego w 1840 r. i trwającego do roku 1870 (zob. Włodarek 2000, s. 140 - 141) i restauracji obiektu w latach 1950 - 1963 (zob. Włodarek 2000, s. 142).

Wśród materiału zabytkowego odkrytego w obrębie nadzorowanego wykopu natrafiono na dwa szczególnie interesujące zabytki żelazne, elementy późnośredniowiecznego oporządzenia jeździeckiego. Są to strzemię i ostroga.

Żelazne strzemię (ryc. 2) odkryto na głęb. 300-320 cm, w późnośredniowiecznej warstwie kulturowej. Jest to egzemplarz o trapezowatym układzie kabłąków. Zachowana wysokość zabytku wynosi 10,5 cm. Ramiona kabłąków wykonane zostały z płaskowników o szerokości 1-1,4 cm i grubości 0,2-0,3 cm. Stopka strzemienia jest pozioma i owalna, wyraźnie zwężona w miejscu przejścia do kabłąków. Maksymalna szerokość tej stopki wynosi 4 cm, a długość 10,5 cm.

Analogicznie ukształtowane są egzemplarze strzemion zaliczonych przez W. Świętosławskiego do typu V (Świętosławski 1990, 37, 54-58, 113-119, ryc. 18). W obrębie typu wydziela on warianty A i B datowane na XIV i XV w. (Świętosławski 1990, 54 58). Odkryty obecnie egzemplarza z Krakowa różni się sposobem wykonania kabłąków od obydwu znanych dotąd (ze znalezisk archeologicznych) wariantów typu V. Mają one formę prętów, a nie stosunkowo szerokiego płaskownika, jak w przypadku nowoodkrytego strzemienia. Znalezisko z Ogrodu Profesorskiego to niewątpliwie kolejny wariant w ramach typu V wydzielonego w klasyfikacji W. Świętosławskiego, który należy określić jako wariant C. Na podstawie analizy przedstawień ikonograficznych badacz ten postulował (Świętosławski 1990, 57) istnienie w 2. połowie XV w. wariantu trapezowatych strzemion o ramionach kabłąka wykonanych z szerokich płaskowników,. Najsłynniejsze wyobrażenie takiego wariantu C oglądać można na fragmencie ołtarza Wita Stwosza w Kościele Mariackim w Krakowie, datowanego na lata osiemdziesiąte XV w. (zob. Świętosławski 1990, 57, ryc. 23; 1998, 115, przypis 40; Ołtarz Krakowski 1964, tabl. 23). W tej samej warstwie, co omawiane strzemię znaleziono ceramikę, którą zwykle datuje się na 2. poł. XIV i XV. Bardziej precyzyjną chronologię tego nowego wariantu C typu V określić można wyłącznie na podstawie analizy źródeł ikonograficznych. W oparciu o analogie ikonograficzne zabytek ten można datować na 2. poł. XV w. (por. Świętosławski 1990, 57)

Drugi element oporządzenia jeździeckiego - żelazną ostrogę (ryc. 3) znaleziono na głęb. 70-175 cm, w części zachodniej wykopu I / 00, na we współczesnych nasypach ziemno-gruzowych. Jest to ostroga o bardzo długiej szyjce bodźca. Zachowana część tej szyjki ma długość 6 cm. Prosty długi bodziec ostrogi jest lekko podniesiony do góry w stosunku do kabłąka. Kształt kabłąka jest symetryczny i zbliżony do formy litery V. W widoku z boku jego ramiona są lekko esowato wygięte. Ich maksymalny rozstaw wynosi 8 cm. Cała zachowana ostroga ma długość 13,5 cm. Tak długie kolce obserwuje się jedynie u egzemplarzy zakończonych gwiaździstym bodźcem. Na tej podstawie można przypuszczać, że omawiany zabytek zakończony był takim niewielkim kółkiem gwiaździstym, złożonym najprawdopodobniej ze znikomej ilości kolców. Ostrogi tak ukształtowane zostały przez S. Kołodziejskiego zaliczone do typów H (Kołodziejski 1985, 169, 175, fig. 7: 2) oraz I (Kołodziejski 1985., 169, 177, fig. 8:1). Ostroga znaleziona na terenie Ogrodu Profesorskiego ma nie tylko identyczny jak w wymienionych typach długi bodziec, ale także posiada zbliżone do obu typów zapięcie z dwoma otworami, określone przez S. Kołodziejskiego jako typ 2 (Kołodziejski 1985, 164, fig. 2). Ostrogi z długim gwiaździstym bodźcem są datowane na wiek XV (Kołodziejski, 170, tab. 1; por. Kajzer 1976, 137; Nowakowski 1994, 250). Najprawdopodobniej używano ich jeszcze w początku XVI w., o czym mogą świadczyć tak datowane przedstawienia ikonograficzne (zob. Kajzer 1976, 180, ryc. 68c). Na podstawie przytoczonych analogii omawiany okaz krakowski można datować na wiek XV. Tym bardziej, że pozbawiony on jest miseczkowatego zapiętka, co pozwala wykluczyć z rozważań nad jego ewentualnymi analogiami typowe ostrogi nowożytne, w tym ewolucyjnie najstarsze, XV- wieczne ostrogi z długim bodźcem i miseczkowatą napiętką reprezentatywne dla typu K wg Kołodziejskiego (1985, 170).