Ryszard Naglik

Cmentarzysko kultury przeworskiej na stan. 7 w Szarbi, gm. Koniusza (badania w latach 1997 i 1999)

Prezentowane poniżej wstępne wyniki badań cmentarzyska kultury przeworskiej w Szarbi (stan. 7) dotyczą dwóch pierwszych sezonów wykopaliskowych. Kwestie związane z odkrytymi tam także materiałami i obiektami z wcześniejszych epok zostały jedynie zasygnalizowane1.

Stanowisko 7 w Szarbi, gm. Koniusza, woj. małopolskie usytuowane jest na wyniesieniu górującym nad dolinką potoku Ropotek, prawego dopływu Wisły (ryc. 1). Stanowisko zostało odkryte w 1994 r. podczas systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski. W tym samym roku jeszcze raz spenetrowano powierzchniowo obszar stanowiska sporządzając szczegółowy plan znalezisk. Zlokalizowano wówczas kilkanaście skupisk fragmentów ceramiki i przepalonych kości wraz z towarzyszącymi im zabytkami metalowymi. W 1997 r. podjęte zostały badania wykopaliskowe kontynuowane w 1999 r. Ich rezultatem było odkrycie na obszarze 7 arów kilkudziesięciu obiektów osadowych i grobowych z okresu neolitu i wczesnej epoki brązu. Do tych ostatnich należą pozbawiony wyposażenia grób szkieletowy, związany prawdopodobnie z kulturą ceramiki sznurowej (ob. 53), pochówki szkieletowe usytuowane wewnątrz jam zasobowych zaiwerających materiały neolityczne (ob. 23 i 36) oraz ciałopalny grób popielnicowy (ob. 14) datowany na późny neolit (grupa Wyciąże) pierwszy tego typu pochówek z obszaru Małopolski. O ile datowanie obiektów 14, 23 i 36 można uznać za pewne, to w przypadku obiektów 71 i 53 nie można wykluczyć chronologii wczesnorzymskiej. Dotyczy to zwłaszcza obiektu 53, gdyż zaobserwowany w nim sposób ułożenia zmarłego - na prawym boku, z podkurczonymi nogami, z rękami zgiętymi w łokciach i dłońmi złożonymi przed klatką piersiową, z głową skierowaną na SSW charakterystyczny jest także dla pochówków szkieletowych z wczesnego okresu rzymskiego (Niewęgłowski 1981, 52 i n.). Takie właśnie groby szkieletowe pojawiają się na cmentarzysku w Kietrzu obok odkrytych tam obiektów rowkowych (Gedl 1964; 1984; 1988), a pojedynczy pochówek, z analogicznie ułożonym szkieletem, datowany na fazę B1b okresu rzymskiego odkryto także w północno-wschodniej części Krakowa, koło kopca Wandy (Hachulska-Ledwos 1966. Zarówno w przypadku obiektu 53 jak i 71 rozstrzygające będzie dopiero datowanie materiału kostnego metodą C14.

Najmłodszą fazę na stanowisku reprezentowały znaleziska grobowe z wczesnego okresu rzymskiego (ryc. 2).

W zachodniej partii badanego obszaru odkryto fragmenty dwóch biegnących po okręgu rowów (ob. 4 i 47)2 o nieckowato uformowanym dnie i skośnych, mocno rozchylonych bokach. Ich szerokość wynosiła odpowiednio 110-125 i 160 cm a głębokość 125 i 116 cm. Wypełniska były w górnej partii jednolicie czarnobrunatne natomiast w części przydennej składały się z kilku sekwencji na przemian występujących warstw ciemniejszych i jaśniejszych układ sugerujący naturalny sposób zamywania rowów (fot. 2b). W obu rowach zarejestrowano słabo czytelne wkopy (ob. 96 i 60). Zawierały one nieliczne, występujące w rozproszeniu przepalone kości ludzkie i ułamki ceramiki. Jedynie w obiekcie 60 fragmenty ceramiki, pochodzące z dużej, nie przepalonej, ręcznie lepionej wazy (ryc. 8,1), tworzyły zwarte skupisko. Obydwa obiekty interpretowane są jako ciałopalne groby z cząstkowym, mocno zubożonym wyposażeniem.

Kolejną formę pochówka reprezentuje 9 tzw. obiektów rowkowych (ryc. 2), z których 4 przebadano tylko częściowo (ob. 15, 44, 48, 49). Obiekty te mające postać rowu tworzącego zarys mniej lub bardziej regularnego prostokąta (fot. 1) zorientowane są wzdłuż linii N-S, NNW-SSE lub NNE-SSW. Posiadają zróżnicowane wymiary3: od 340 cm (290 cm) x 400 cm (340 cm) do 750-800 cm (680-700 cm) x 690-730 cm (610-620 cm). Wszystkie, poza obiektem 1, mają dłuższe wschodnie i zachodnie ramiona Szerokość rowków wynosiła na poziomie odkrycia od 55 do 100 cm, a ich głębokość sięgała od 55 do 100 cm. Widoczne wśród nich zróżnicowanie pod względem szerokości i głębokości to najprawdopodobniej jedynie efekt procesów erozyjnych wszystkie płytsze, a co za tym idzie węższe rowki występują w obiektach (ob. 444, 46, 48, 49) usytuowanych bliżej kulminacji garbu tj. w strefie bardziej podatnej na erozję. Wspólną, charakterystyczną cechą rowków jest trójkątny lub zbliżony do trójkątnego kształt ich przekroju (ryc. 3, fot. 1a). W przydennej partii rowów stwierdzono występowanie sekwencji warstewek analogicznej jak w przypadku obiektów 4 i 47. Trudno jednak jednoznacznie stwierdzić, czy rzeczywiście powstały one w wyniku długotrwałego zamywania otwartych rowów. W czterech obiektach rowkowych wyłącznie w ich południowych lub zachodnich ramionach - stwierdzono obecność nieckowato uformowanych wkopów zawierających przepalone wyposażenie grobowe przemieszane ze spalonymi kośćmi i resztkami stosu (po jednym w ob. 11, 15 i 84 i po dwa w ob. 1 i 3). Jedynie w obiekcie 15, gdzie nie wychwycono zarysów wkopu, elementy wyposażenia grobowego wraz z resztkami stosu zalegały na dnie rowka. W pozostałych partiach zasypisk rowów znajdowane były na różnych głębokościach pojedyncze zabytki i spalone kości bądź ich niewielkie skupiska. Dostawały się one tam albo w trakcie długotrwałego funkcjonowania obiektu (rodzaj pochówków cząstkowych) albo też umieszczone zostały jednocześnie z głównym pochówkiem, ale z uwagi na jednolity charakter zasypisk, nieczytelne są związane z nimi drobne wkopy. W większości z całkowicie przebadanych obiektów rowkowych wyniki analiz antropologicznych, potwierdzone także częściowo danymi archeologicznymi, wskazują, że były to groby wieloosobowe. Przykładowo, części szkatułek (okucia i sprężyny zamków) i klucze uznawane za wyznaczniki grobów kobiecych wystąpiły w ob. 3, 11, 15 (ryc. 7,4) i 84. Taką samą wymowę ma obecność szklanych paciorków w ob. 15 i 49 czy pary brązowych zapinek A38-39 (Olędzki 1992, 62, przyp. 21) w ob. 15 (ryc. 7,6). Natomiast obecność pochówków męskich poświadcza m. in. obecność grotu (ryc. 5,4), imacza (ryc. 5,5) i brzytwy (ryc. 5,3) w wyposażeniu grobu 3 czy żelaznych okuć pochwy miecza w obiektach 1 i 84. W skład wyposażenie tego ostatniego wchodziła ponadto m. in. żelazna sprzączka (ryc. 4,1) oraz znaleziony w partii stropowej żelazny przedmiot interpretowany jako kowadełko.

Najliczniej na cmentarzysku reprezentowane były ciałopalne groby jamowe - 18 pochówków, nie licząc grobów wkopanych w rowy 4 i 47 oraz w wypełniska obiektów rowkowych. Z grobów 22, 32, 39, 83 i 86 zachowały się z tylko przydenne fragmenty wypełniska zawierające nieznaczną jedynie część wyposażenia wraz z resztkami stosu. W przypadku domniemanych grobów 160 i 161, zarejestrowanych jako niewielkie skupiska materiału tuż pod warstwą orną, należy wręcz dopuścić możliwość, że są to materiały przemieszczone w trakcie orki. Dwa takie niewielkie zgrupowania, zlokalizowane przy krawędzi rowka obiektu 11 (ob. 33 i 35), mogą być natomiast w rzeczywistości częścią pochówków pierwotnie wkopanych w obręb rowu. Możliwość taką podkreśla fakt zarejestrowania skupisk materiałów w obrębie rowu właśnie na wysokości tych obiektów.

Odmienny model grobu reprezentują pochówki 5, 6, 97, 98 i 99. Obiekty te manifestowały się głównie poprzez obecność rozproszonego materiału kostnego, który tylko w ob. 5 tworzył na dnie grobu silnie zbite skupisko. Groby te pozbawione były wyposażenia jedynie w ob. 6 kościom towarzyszył jeden fragment przepalonej ceramiki kultury przeworskiej.

Niejasna jest forma grobów 16 i 24 oraz po części grobu 34. W dwóch pierwszych przypadkach pojedyncze przepalone kości oraz i fragmenty przepalonej wczesnorzymskiej ceramiki znajdowane były w obrębie wypełnisk owalnych jam. Jamy te, o wymiarach 130x150 cm i 125x180 cm i głębokości do 60 cm, posiadały dość równe, lekko tylko nieckowate dna. W wypełniskach o brunatnoszarej barwie nie zaobserwowano śladów wkopów. Materiał o charakterze grobowym występował w rozproszeniu aż do dna tych obiektów ale tylko w części ich wypełnisk. Trudno więc jednoznacznie określić czy opisane jamy stanowią element grobów czy też wkopy grobowe obecnie nieczytelne przypadkowo wykonane zostały w obrębie starszych chronologicznie jam. Podkreślić jednak należy, że w obu obiektach nie zaobserwowano warstwy, którą można by interpretować jako związaną z użytkowaniem jam, natomiast zasięg występowania materiałów wczesnorzymskich nie wykracza poza ich obrys i urywa się na poziomie ich den. Do pewnego stopnia podobne problemy stwarza obiekt 34 (ryc. 3), choć zarys owalnego wkopu grobowego z resztkami stosu i wyposażeniem jest dobrze czytelny. Analogicznie jednak jak w ob. 16 i 24 grób wkopany jest w wypełnisko jamy, która przybiera tutaj kształt zbliżony do prostokąta, zwłaszcza na niższych poziomach. Również i w tym przypadku elementy wyposażenia grobu oraz resztki stosu mieszczą się całkowicie w obrysie jamy i nie przekraczają poziomu jej dna.

Początek funkcjonowania przebadanej części cmentarzyska wyznacza, znaleziona na powierzchni, fragmentarycznie zachowana brązowa zapinka, którą można zaliczyć go grupy zapinek silnie profilowanych typu A 68 (ryc. 4,7). Zapinki te datowane są na młodszy odcinek fazy B1 okresu rzymskiego (Godłowski 1977, 10; Liana 1970, 441, 442) . W jej sąsiedztwie znaleziono fragment przepalonej zapinki o konstrukcji zawiaskowej (ryc. 4,8). Ukształtowanie zachowanego fragmentu i cechy stylistyczne pozwalają ją identyfikować z zapinkami typu 7.16 (Gleichseitige Scheibenfibel) wg E. Riha (Riha 1979, 191-194, Taf. 62-64 i 70; 1994, 163-166, Taf. 42, 43). Szerokość zachowanej partii kabłąka (25 mm) wskazuje, że należy ona do grupy fibul o wyjątkowo dużych rozmiarach. Zapinki tarczowate na terenie Polski należą do stosunkowo rzadkich znalezisk (Dąbrowska 2000; Kaczanowski, Rodzińska-Nowak 2000). Zbliżoną pod względem typologicznym zapinkę odkryto na nieodległej osadzie kultury przeworskiej w Jakuszowicach (Godłowski 1986, 112, 113, Abb. 7.2). Analogiczna zapinka z Křepic w południowych Czechach datowana jest na drugą połowę II w. w ramach fazy B2 (Peškař 1972, Taf. 19,1; Droberjar 1997, 125, Abb. 62,9). Zapinki typu 7.16 wg E. Riha datowane są w Augst i Keiseraugst na okres od drugiej połowy I w. po koniec wieku II-ego (Riha 1994, 163). Egzemplarz znaleziony w Szarbi datować można jedynie ramowo na okres od fazy B1b po fazę B2b okresu rzymskiego włącznie.

Na wczesną metrykę cmentarzyska wskazuje także obecność wśród materiałów z powierzchni, niewielkiego, pozbawionego cech charakterystycznych fragmentu ceramiki grafitowej. Do grobów o najstarszej metryce należy obiekt rowkowy 3 zawierający w wyposażeniu m. in. żelazne attache (ryc. 5,8) pochodzące z wiadra typu Östland (E 38-39) naczyń, stosunkowo często spotykanych także w Polsce na stanowiskach z okresu rzymskiego (Wielowiejski 1985, 179-183, 260-264) - oraz fragment żelaznego imacza (ryc. 5,5) typu 6 wg Jahna (Jahn 1916, 184-186, 188, Abb. 209). W kulturze przeworskiej występowanie tego typu nie ornamentowanych imaczy ogranicza się do fazy B1 okresu rzymskiego (Liana 1970, 453). Analogicznie datowane są zapinki trąbkowate odmiany I wg Liany (Liana 1970, 442, 443; Dąbrowska 1973, 154), do której należy żelazna zapinka trąbkowata z grobu 33, zdobiona na nóżce żłobkami inkrustowanymi srebrnym drutem (ryc. 7,3). Z tego samego okresu pochodzi grób 16, w skład którego wyposażenia wchodziła zapinka oczkowata typu A 53 (ryc. 4,6). Chronologia zapinek serii głównej Almgrena w obrębie kultury przeworskiej nie wykracza poza fazę B1 (Liana 1970, 442). Datowanie obiektów 33 i 16 determinuje zarazem chronologię ściśle z nimi związanych obiektów rowkowych 11 i 1. Na fazę B1 lub starszy odcinek fazy B2 datować należy grób 86 z grotem typu IV (ryc.6,1) wg Kaczanowskiego (Kaczanowski 1995, 16) oraz prawdopodobnie grób 60 zawierający fragment dużej wazy z dwoma rzędami piętrowo rozmieszczonych uszek (ryc. 8,1). Zabytki typowe dla fazy B2 wystąpiły w ob. 15, 49, 84, 39 i 83. Należą do nich żelazna zapinka typu A120 z grzebykiem na główce (w tym przypadku nie zachowanym ) i wąskim esowatym kabłąkiem (ob. 84; ryc. 6,6), brązowa taśmowata zapinka 10 serii V grupy Almgrena, zdobioną rzędami oczek (ob. 39, ryc. 8,6), jasnozielony szklany paciorek (ryc. 4,9) gr. XVIII typu 159a (Tempelmann-Mączyńska 1985, 40, 41, Taf. 3) znaleziony w stropie ob. 49, dwie brązowe zapinki typu A38-39a (Olędzki 1992) z obiektu 15 czy brązowa zapinka trąbkowata odmiany II wg T. Liany (Liana 1970, 443, 444; Dąbrowska 1973, 154) z grobu 83 (ryc. 6,3). Do typowych wyrobów ceramicznego z tego okresu należą m. in. miseczki o półkoliście zaokrąglonym dnie czy (wyciąć) pucharki na ażurowej stopce z ob. 83 i 84 (ryc. 6,7). Te ostatnie pojawiają się jedynie sporadycznie w materiałach kultury przeworskiej (Niewęgłowski 1982, 93, Garbaczowie 1990, 274) grupując się głównie nad górną Wisłą (Niewęgłowski 1982, 93). Znaleziska z terenu Małopolski datowane są na okres obejmujący fazy B2 i C1a (Garbacz 2000, 133, 134).

Zapewne najmłodszą fazę reprezentuje grób 34 (ryc. 3) z uwagi na obecność w wypełnisku ukośnie wbitego długiego grotu włóczni (ryc. 7,1) należącego do typu XV w ujęciu P. Kaczanowskiego, występującego w fazie B2b i C1a (Kaczanowski 1995, 22, 23). Z tym samym okresem wiązać należy prawdopodobnie także groby 6, 97, 98 i 99 pozbawione wyposażenia, a zwłaszcza grób 5, gdzie czyste kości tworzyły zwarte skupisko, co jest cechą pochówków charakterystyczną przede wszystkim dla wczesnej fazy późnego okresu rzymskiego. Dodać należy jednak, że brak jest wśród materiałów z cmentarzyska w Szarbi jednoznacznych wyznaczników młodszego okresu rzymskiego.

Podkreślić należy, że obiekty rowkowe z Szarbi cechuje stosunkowo znaczna różnorodność i bogactwo wyposażenia, mimo częściowego zniszczenia grobów przez głęboką orkę. W świetle kryteriów przyjmowanych przez K. Czarnecką, przynajmniej obiekty 1, 3, 15 i 84 można zaliczyć do grupy grobów bogatych (Czarnecka 1990, 58-59). Nie jest możliwa, pod tym względem, wiarygodna ocena grobów jamowych, z uwagi na ich szczątkowy stan zachowania.

Do nietypowych znalezisk należy niewielkie, częściowo tylko zachowane, silnie przepalone naczynie z grobu 15 (ryc. 8,5). Struktura masy ceramicznej wskazuje, że jest to wyrób miejscowy. Naczynie ma kształt owalny, półkoliste dno, a ścianki nachylone są do wewnątrz. Brzeg wylewu lekko zaokrąglony, niewyodrębniony. Zaopatrzone jest w dwa fragmentarycznie tylko zachowane uchwyty (?). Poziomy, o półowalnym zarysie, jest od góry lekko wklęsły. Pionowy, wyprowadzony ponad krawędź wylewu zaopatrzono w kanalik biegnący skośnie w dół do wnętrza naczynia. Obydwa te elementy nie zostały doklejone, jak to powszechnie stosuje się w naczyniach kultury przeworskiej, lecz wymodelowane jednocześnie wraz z całym naczyniem. Kształt naczynia wskazuje na dwie możliwości jego interpretacji. Pierwowzoru dopatrywać się można by pośród rzymskich lampek oliwnych, które sporadycznie znajdowane są na terenie Polski (Modrzewska-Pianetti 1991, Nowakowski 1992). Byłoby to wówczas naśladownictwo jedynie formy bez uwzględniania elementu funkcjonalności wyrobu, z uwagi na brak otworu łączącego wnętrze naczynia, odpowiadającego zbiornikowi w lampce, z palnikiem, oddanym tutaj w postaci poziomego, wklęsłego uchwytu. Druga możliwość to łączenie opisywanego zabytku z grupą, równie rzadko spotykanych w tym okresie, glinianych wyrobów zoomorficznych.

Cmentarzysko w Szarbi należy do nielicznej grupy cmentarzysk kultury przeworskiej, na których, wśród typowych dla niej ciałopalnych pochówków jamowych lub popielnicowych, pojawiają się groby w formie obiektów rowkowych (Kaczanowski, Madyda-Legutko, Poleski 1984)4 uważane za świadectwo wciąż istniejących tradycji celtyckich. Najstarsze datowane są na późną fazę młodszego okresu przedrzymskiego (Gedl 1985). Większość, podobnie jak na cmentarzysku w Szarbi, datowana jest na okres wczesnorzymski, z fazą B2 włącznie (Kaczanowski, Madyda-Legutko, Poleski 1984, 101-102). Zasadnicze elementy charakteryzujące te obiekty - z reguły prostokątny kształt, trójkątny przekrój rowków, zazwyczaj warstwowa struktura dolnych partii wypełnisk i otaczającego je calca oraz obecność w rowkach ciałopalnych pochówków i rozproszonych w wypełnisku drobnych fragmentów wyposażenia grobowego (Kaczanowski, Madyda-Legutko, Poleski 1984; Gedl 1985) - znajdują pełne potwierdzenie w omawianych obiektach z Szarbi. Również ich rozmiary mieszczą się w granicach wielkości wyznaczonych przez najmniejszy (3 x 3m) znany na terenie Polski południowej obiekt rowkowy z Zawady i największy (11,5 x 12 m) odkryty w Gościeradowie (Niewęgłowski 1982). Tylko w jednym, natomiast, przypadku stwierdzono obecność grobu w obrębie przestrzeni zamkniętej przez rowek (ob. 16 w obrębie ob. 1), podczas gdy zjawisko to jest znacznie częstsze na innych cmentarzyskach z południowej Polski przede wszystkim na cmentarzysku w Kietrzu (Gedl 1985). Brak jest także poza domniemaną jamą posłupową usytuowaną obok ob. 3 - śladów konstrukcji, które można by wiązać z funkcjonowaniem obiektów rowkowych. Nowoodkryte obiekty nie wnoszą więc, przynajmniej na tym etapie ich analizy, nowych elementów do dyskusji o funkcji obiektów rowkowych. Cechą wyróżniającą omawiane cmentarzysko jest fakt, iż obiekty rowkowe tworzą tutaj wyraźne skupisko stając się wręcz dominującą formą grobu (zakładając, że przebadana partia stanowiska jest dla niego reprezentatywna). Jedynie struktura grobów na usytuowanym na zachód od Krakowa cmentarzysku w Kryspinowie (Godłowski 1977; 1980), gdzie odkryto 10 tego typu obiektów oraz rozległym, dolnośląskim cmentarzysku w Kietrzu, gdzie 11 grobów rowkowych występuje w trzech zgrupowaniach, przypomina do pewnego stopnia sytuację z Szarbi. Zjawisko to może rzutować na ocenę charakteru osadnictwa przeworskiego w tej części Małopolski już po zaniku grupy tynieckiej.

Przypisy

Szczegółowe omówienie wyników badań cmentarzyska, a także odkryć związanych z neolitem i epoką brązu, zostaną przedstawione w odrębnych opracowaniach. Datowanie obiektów i materiałów neolitycznych i wczesnobrązowych oparte zostało na wstępnej ocenie ich chronologii dokonanej przez doc. dr hab. S. Kadrowa, mgr E. Trelę i mgr A. Zastawnego.
Funkcja ob. 47 została wyjaśniona podczas badań kontynuowanych w następnym sezonie. Jest to biegnący po okręgu rów okalający centralnie umieszczoną komorę grobową. Odkryty grób książęcy typu Lubieszewo datowany na fazę B1 okresu rzymskiego. Należy sądzić, że ob. 4 to część analogicznego pochówka.
W nawiasach podano długość i szerokość obiektów mierzoną od osi rowków. Taki sposób pomiaru pozwala, przy porównywaniu ich wielkości, wyeliminować pozorne jedynie w niektórych przypadkach różnice, wynikające ze stanu zachowania rowków lub poziomu ich wychwycenia.
Najnowsze odkrycie obiektów rowkowych w zachodniej Małoplsce dokonane zostało na stan. 1 w Kazimierzy Małej, gm. Kazimierza Wielka (dwa obiekty datowane na wczesny okres rzymski). Ustna informacja prowadzącego badania na tym stanowisku P. dr K. Tuni z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Krakowie.