Radosław Myszka

Późnośredniowieczne dzbanki znalezione w dołach chłonnych na terenie Starego Miasta w Krakowie

(streszczenie)

Przedmiotem pracy są dzbanki późnośredniowieczne, znalezione w dołach chłonnych zlokalizowanych na terenie Starego Miasta w Krakowie.

Dzbanki należą do naczyń stołowych, służących do przenoszenia i przechowywania płynów. Charakteryzują się baniastym brzuścem, o silnie przewężonej szyjce. Średnica brzegu jest u dzbanków mniejsza zarówno od ich wysokości, jak i maksymalnej wydętości brzuśca. Cechą tych naczyń jest obecność masywnego ucha i (zazwyczaj) wylewu, umieszczonego po przeciwnej stronie brzegu. W Krakowie powierzchnia dzbanków pokrywana była ponadto polewą i zdobiona bogatym ornamentem.

Najważniejszą zaletą ceramiki znajdowanej w dołach chłonnych jest jej stan zachowania. Są to przeważnie naczynia całe, lub z niewielkimi uszkodzeniami. Duży zbiór dzbanków o zachowanym pełnym przekroju, stworzył możliwość ich usystematyzowania i przeprowadzenia rzetelnej analizy morfologicznej. Doły chłonne nie posiadają jednak stratygrafii wypełniska, co nie pozwoliło na ustalenie chronologii względnej znalezionego w nich materiału zabytkowego. Sytuację pogarszył dodatkowo ratowniczy charakter badań, w trakcie których pozyskano omawiane naczynia.

Dzbanki podzielono na trzy typy ze względu na ukształtowanie części brzegowej.

Dzbanki typu I posiadają brzeg wychylony na zewnątrz. Wśród naczy* tego typu dominują formy baniaste. Brzegi omawianych dzbanków podzielono na 4 typy. Najliczniej reprezentowany jest typ I.a, z dookolnym wrębem od wewnątrz. Ucha, z reguły pozbawione żeberka, mocowane są przy krawędzi naczynia, i zazwyczaj powyżej jego maksymalnej wydętości. Dna są najczęściej proste, płaskie, ze śladami podsypki. Ornament na dzbankach typu I jest mało urozmaicony. Na ogół ogranicza się do rytych żeberek lub żłobków, usytuowanych na szyjce i górnej części brzuśca.

Dzbanki zaliczone do typu I wykazują wiele cech świadczących o ich mało zaawansowanej technice wykonania. Bardzo często na zewnętrznej powierzchni naczyń widoczne są ślady łączenia taśm, zaś polewa ma charakter niekryjący. Przełom jest najczęściej dwubarwny; od zewnątrz ceglasty, a od wewnątrz szary lub czarny.

Dzbanki typu I podzielono na 6 odmian, głównie w oparciu o proporcje naczy*.

Dzbanki typu II posiadają brzeg zagięty do wewnątrz naczynia. Wyróżniono wśród nich 3 typy brzegów. Większość dzbankó typu II posiada brzeg, w profilu którego widoczne są 3 wyraźne żeberka. Pierwsze z nich usytuowane jest przy krawędzi naczynia, drugie na zagięciu brzegu, zaś trzecie - pomiędzy nimi. Ucha mocowane są poniżej krawędzi naczynia i najczęściej zaopatrzone w żeberko.

Dzbanki zaliczone do omawianego typu wykazują duże różnice pod względem swych rozmiarów i proporcji. Charakterystyczny jest dla nich stosunkowo smukły kształt - maksymalna średnica brzuśca jest zawsze mniejsza od wysokości naczynia. Dzbanki typu II są bogato zdobione. Szczególnie urozmaicony jest ornament radełkowy na brzegu i na górnej części brzuśca oraz plastyczny, zdobiący najczęściej żeberko znajdujące się na zagięciu brzegu.

Dzbanki typu II podzielono na cztery odmiany, przyjmując za podstawę podziału cechy morfologiczne, przede wszystkim położenie maksymalnej wydętości brzuśca w stosunku do wysokości naczynia.

Typ III dzbanków wyróżniony został na podstawie kształtu brzegu, który jest wysoki, lejkowaty i pozbawiony wylewu. Brzegi dzbanków typu III są mało urozmaicone - wyróżniono wśród nich tylko dwa typy: o krawędzi prostej, lub zagiętej do wewnątrz. Ucha dzbanków typu III są stosunkowo wąskie i przeważnie nie mają żeberka. Szyjka ograniczona jest do ostrego zagięcia, którym brzeg przechodzi w górną część brzuśca. Na zagięciu znajduje się ryte żeberko, podkreślające granicę pomiędzy brzegiem a brzuścem. Dzbanki typu III mają dna odcinane, bez znaków garncarskich.

Cechą charakterystyczną tych dzbanków typu III jest obecność ornamentu radełkowego w postaci kilku do kilkunastu poziomych rzędów niewielkich prostokątnych nakłuć, umieszczonych na brzegu i na górnej części brzuśca, a niekiedy także na żeberku znajdującym się na szyjce naczynia, oraz w pobliżu dna. Ornament taki znajdował się na wszystkich dzbankach tego typu z wyjątkiem dwóch egzemplarzy; można więc stwierdzić, że jest on charakterystyczny dla naczyń tego typu.

Dzbanki typu III podzielono na cztery odmiany. Przy wyróżnianiu trzech pierwszych posłużono się kryterium smukłości naczyń, zaś czwartą odmianę utworzono w oparciu o jeden egzemplarz dzbanka - siwaka.

Wielkość dzbanków była różna, od małych dzbanuszków, o pojemności mniejszej niż pół litra, po wielkie, ponad pięciolitrowe dzbany. Mniejsze dzbanki, zwłaszcza typu III, z lejkowatym brzegiem bez wylewu, mogły służyć bezpośrednio do picia. Na niektórych naczyniach widoczne są ślady okopcenia, świadczące o tym, że doraźnie używano ich do podgrzewania płynów; wody, wina lub piwa.

Dzbanki późnośredniowieczne były wylepiane techniką taśmowo - ślizgową, (poza wyjątkowymi przypadkami) z wyszlamowanej gliny, bez domieszki schudzającej. Po mniej, lub bardziej starannym obtoczeniu ścianek ich powierzchnie pokrywano ornamentem rytym, radełkowym, lub plastycznym o rozmaitych motywach. Po podsuszeniu, do naczynia przyklejano masywne ucho i (za wyjątkiem dzbanków typu III) formowano wylew. Przed włożeniem naczynia do pieca garncarskiego, jego powierzchnie pokrywano polewą. Ścianki dzbanków wypalały się utleniająco, na kolor ceglasty, lub ceglasto - szary, gdy pokrywająca je polewa była niskiej jakości, lub redukcyjnie, na czarny kolor, jeśli pokryto je polewą lepszą. Niektóre dzbanki typu I, a także jeden dzbanek typu II, miały na dnach odciśnięte znaki garncarskie.

Dzbanki pojawiły się w lokacyjnym Krakowie najwcześniej na przełomie XIII i XIV, lub na początku XIV wieku. Były to zapewne dzbanki typu I, o niezbyt starannym wykonaniu, prostej formie, z nisko umieszczoną maksymalną wydętością brzuśca i ubogiej ornamentyce. Naczynia o tym kształcie brzegów znajdowane są tylko na terenie Krakowa i w jego najbliższych okolicach, stąd nasuwa się przypuszczenie, że ich forma jest produktem miejscowej wytwórczości garncarskiej.

Zapewne jeszcze w XIV wieku pojawiły się w Krakowie dzbanki typu II, zwłaszcza należące do odmian II/A i II/B. Dzbanki takie znajdowane są powszechnie zarówno na stanowiskach polskich, jak i czeskich, morawskich i niemieckich.

Zestaw krakowskiej ceramiki stołowej najpóźniej wzbogaciły dzbanki typu III. Forma dzbanka o kulistym brzuścu, oraz lejkowatym lub cylindrycznym brzegu bez wylewu, jest powszechna w średniowiecznym garncarstwie polskim, czeskim, morawskim, słowackim i niemieckim. Jednak tylko w Krakowie naczynia te ozdabiano radełkowym ornamentem, w postaci bardzo drobnych, prostokątnych nakłuć.

Pod koniec okresu średniowiecznego na krakowskich stołach stawiano zapewne starannie wykonane, cienkościenne, bogato ornamentowane dzbanki typu II/C i II/D, o wysoko umieszczonej maksymalnej wydętości brzuśca, a także niektóre formy typu I/C i I/D. Naczynia te były pokryte dokładnie ciemnozieloną na ogół polewą.