Grzegorz Kieferling

Zabytki z młodszego okresu przedrzymskiego oraz z okresu rzymskiego z terenów Podola i Wołynia w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie

Streszczenie

Zabytki ze młodszego okresu przedrzymskiego oraz z okresu rzymskiego pochodzące z terenu Zachodniej Ukrainy, a znajdujące się obecnie w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie (MAK), były już niejednokrotnie prezentowane w literaturze przedmiotu. Również obecnie wzbudzają one żywe zainteresowanie badaczy, co prowadzi w efekcie do ich publikacji bądź republikacji.

Celem niniejszego opracowania jest prezentacja materiałów kultury przeworskiej z Annowoli, d. pow Kostopol, Białej, d. pow. Czortków, Dobrostan, d. pow. Gródek Jagielloński, Iwachnowic, d. pow. Kamieniec Podolski, Kapuściniec, d. pow. Borszczów, Krystynopola, d. pow. Sokal, Łuczki, d. pow. Tarnopol, Przewodowa, d. pow. Sokal, ob. pow. hrubieszowski, Rudek, d. pow. loco (mapa 1).

Przy opisie zabytków wykorzystane zostaną powszechnie znane i stosowane klasyfikacje zabytków archeologicznych autorstwa Oscara Almgrena (1923) - zapinki z okresu rzymskiego (A), Marcina Biborskiego (1978) - miecze z okresu rzymskiego (B), Jerzego Ginalskiego (1991), Kazimierza Godłowskiego (1970) i Martina Jahna (1921) - ostrogi (Gi, Go i J), Martina Jahna (1916) - umba (J), Piotra Kaczanowskiego (1995) - groty z okresu rzymskiego (Ka), Józefa Kostrzewskiego - miecze i zapinki z młodszego okresu przedrzymskiego (Ko), Renaty Madydy - Legutko (1986) - sprzączki (M-L) oraz Klausa Raddatza (1957) - okucia końca pasa (R).

1. ANNOWOLA, d. pow. Kostopol

Grot broni drzewcowej (ryc. 1). Grot ten stanowi formę pośrednią pomiędzy grotami typów Ka X i XIV, datować go należy w ramach faz B - C1a, raczej B2b - C1a.

2. BIAŁA, d. pow. Czortków

W zbiorach MAK znajdują się 4 przedmioty żelazne pochodzące z tej miejscowości (ryc. 2): 2 ostrogi, dzwonowaty jelec miecza oraz sztych grotu. W zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie znajdują się pochodzące z Białej oraz grot miecz z. Nie ulega wątpliwości, iż fragmenty grotu przechowywane w obu muzeach pochodzą z tego samego okazu, zaś jelec znajdujący się w MAK pasuje do miecza z Muzeum Narodowego.

Ostrogi (ryc. 2/1 - 2) to okaz zbliżony do typu J2 z pewnymi nawiązaniami do typu 5 oraz należący do podgrupy Gi A, datowana jest ona ogólnie na fazę A, może A2 - A3. Jedna z nich to okaz o powierzchni pokrytej brązem.

Dzwonowaty jelec miecza (ryc. 2/3) znajdującego się w Muzeum Narodowym w Krakowie.

Sztych grotu włóczni (ryc. 2/4) znajdującego się w Muzeum Narodowym w Krakowie.

Miecz i grot datowane są na fazę A3.

3. DOBROSTANY, d. pow. Gródek Jagielloński

Odkryto tu cmentarzysko ludności kultury przeworskiej z okresu rzymskiego. Groby wyposażone były w naczynia ceramiczne, broń, narzędzia i przybory oraz części stroju (ryc. 3).

W zbiorach MAK znalazły się: miecz obosieczny (ryc. 3), typu B VII/1 datowany ogólnie na fazę C1.oraz fragmenty trzech umb. Jedno z umb (ryc. 4) należy do typu J 7a, drugie zapewne J 7, a fragment trzeciego pochodzi być może z umba z pustym kolcem lub pseudokolcem. Umbo J 7a datować należy w ramach B2b - C1a, J 7 na B - C1a, fragment zaś ogólnie na podokres C.

Pozostałe odkryte w Dobrostanach zabytki to: cztery groty, z których trzy zostały zilustrowane (ryc. 5/1-3); należą one do typów Ka VI, IX i XIII, dwa imacze (ryc. 5/4-5) o słabo wyodrębnionych niewyodrębnionych płytkach do nitów, sprzączka prostokątna ze skuwką (ryc. 5/6) należąca do grupy M-L G, okucie końca pasa zakończone pierścieniem (ryc. 5/7) typu R J II, kabłąk ostrogi (ryc. 5/8) podgrupy Gi G, typu G1, taśmowate okucie żelazne (ryc. 5/9) oraz nóż (ryc. 5/10).

Wydaje się, iż na cmentarzysku tym znajdowały się co najmniej 4 groby; 3 męskie i 1 kobiecy. Jak można sądzić na podstawie datowania poszczególnych elementów wyposażenia grobowego odkrytych na cmentarzysku w Dobrostanach, cmentarzysko to użytkowane było zapewne w rozwiniętej fazie B2 i w początkach fazy C1.

4. IWACHNOWICE, d. pow. Kamieniec Podolski

Miecz dwusieczny (ryc. 6) bez sztychu wykazuje cechy charakterystyczne dla grupy dość długich mieczy o wąskich głowniach należących do typu B I, stanowiąc, jak się wydaje, wariant pośredni pomiędzy mieczami odmiany B I/1 i B I/4. Jego chronologię można określić ogólnie na przełom faz A3/B1 lub początek fazy B1.

5. KAPUŚCIŃCE, d. pow. Borszczów

W kurhanie położonym koło Kapuściniec natrafiono na grób męski, popielnicowy (ryc. 7). Popielnica opasana była mieczem, znajdowały się w niej dwa groty. Ponadto odkryto dwa umba.

W zbiorach MAK znajdują się umbo z pseudokolcem (ryc. 7/2), jakie pojawiają się w stadium C1a i grot (ryc. 7/3) stanowiący formę zbliżoną do grotów typu Ka I odmiany 2 oraz typu Ka II, odmiany 1 który wiąże się zapewne z odcinkiem B2 - C1a.

W świetle przedstawionych danych grób z Kapuściniec datować należy na stadium C1a.

6. KRYSTYNOPOL, d. pow. Sokal

W roku 1878 przy pracach ziemnych odkryto ciałopalne groby z bronią. Wiadomo o znalezisku mieczy, grotów, umb, imaczy i ostróg (ryc. 8).

W zbiorach MAK znajduje się jedynie zachowane fragmentarycznie umbo typu J 7a (ryc. 8/3) pochodzące ze stadium B2b.

Na podstawie literatury wiadomo, że dwie ostrogi żelazne (ryc. 8/4, 5) należą do podgrupy Gi E, wariant 5b i datować je należy ogólnie na odcinek B2b - C1a, imacz zaś posiadał, zapewne, wyodrębnione płytki do nitów i reprezentował formę charakterystyczną dla stadium B2b.

W świetle powyższych danych cmentarzysko w Krystynopolu datować należy zapewne na stadium B2b ewentualnie C1a.

7. ŁUCZKA, d. pow. Tarnopol

W roku 1925 odkryto grób męski, popielnicowy. Wewnątrz przykrytej umbem popielnicy znajdowały się przedmioty brązowe: fragmenty pochwy miecza, klamra do pasa wraz z pierścieniem i 2 zapinki oraz wykonane z żelaza: grot włóczni, 2 ostrogi i sprzączka (ryc. 9 - 10).

W MAK znajdują się: część fragmentów pochwy, klamra z pierścieniem, jedna z zapinek, sprzączka, ostrogi oraz grot.

Fragmenty ażurowej pochwy (ryc. 9/1) datować należy na fazę A3.

Brązowa klamra (ryc. 9/1a, d 9/2a) należy do typu ze skrzydełkami, towarzyszy jej brązowy pierścień (ryc. 9/1a, d, 9/2b) stanowiące części pasów do miecza, datować je należy od przełomu faz A1/A2 po fazę A3.

Sprzączka żelazna o ramie (ryc. 10/1) należy do grupy M-L A stanowiąc formę zbliżoną do typu 17. Sprzączki typu M-L A/17 występują w młodszym odcinku fazy B1.

Dwie żelazne ostrogi (ryc. 10/2-3) reprezentują formę zbliżoną do typu J 47 należą też do podgrupy Gi C, typ C1, datować je należy na schyłek fazy A3 i B1.

Znajdująca się w MAK zapinka brązowa (ryc. 10/4) to egzemplarz należący do typu Ko O jakie charakterystyczne są dla młodszego odcinka fazy A3. Zapinka ta wystąpiła wraz brązową zapinką typu A67 (ryc. 10/5), jakie pojawiają się na przełomie faz A3/B1, a stanowią formę przewodnią dla stadium B1a.

W zbiorach MAK znajdował się również grot broni drzewcowej bliżej nie określonego typu (ryc. 10/6).

W zespole z Łuczki znajdują się starsze i młodsze elementy. Z tradycji lateńskiej wywodzą się pochwa miecza wraz z pasem do jego noszenia oraz zapinka Ko O. Wystąpiły one obok ostróg zbliżonych do typu J 47, będących formą pośrednią pomiędzy ostrogami z młodszego okresu przedrzymskiego i rzymskiego oraz, mogącej pojawić się już na przełomie faz A3/B1, lecz będącej już charakterystyczną dla początków okresu wczesnorzymskiego, zapinki A67. Najmłodszym elementem tego zespołu jest sprzączka reprezentująca młodsze typologicznie warianty sprzączek ósemkowatych. Grób ten datować należy przynajmniej na początek stadium B1a, dopuszczając możliwość przeżywania się elementów wywodzących się z tradycji lateńskiej w czasach rozpowszechniania się stylu silnego profilowania.

8. PRZEWODÓW, d. pow. Sokal, (obecnie pow. hrubieszowski)

Odkryto tu groby ciałopalne z bronią W skład wyposażenia pochówków weszły: 3 umba, imacz, 6 grotów, ostroga i nóż (ryc. 11 -15). W zbiorach MAK znajdują się, określone jako zabytki z Przewodowa, 3 umba, 6 grotów zachowanych w całości i fragment siódmego.

Umba znajdujące się w zbiorach MAK (ryc. 11 - 13) to dwa okazy typu J 7a występujące w stadiach B2b i C1a oraz jedno z kolcem ułamanym. W przypadku umb z tępym kolcem uległ przeróbce sposób ich przymocowania do tarczy. Być może, umba te pierwotnie reprezentowały typ J 7b, jakie charakterystyczne są dla stadium B2a.

W zbiorach MAK znajduje się 5 grotów bez zadziorów (ryc. 14, 15/1-2). Pierwszy z nich należy do typu Ka XII odmiana 1, datowanego od stadium B2b po C1a, charakterystycznego najprawdopodobniej dla przełomu faz B2/C1. Drugi grot to okaz zbliżony do Ka I odmiana 2 z fazy B2, ewentualnie C1a. Trzeci zalicza się do typu Ka VIII odmiana 3, występującego głównie w rozwiniętej fazie B2, a także w początkach fazy C1. Czwarty grot stanowi formę zbliżona do typu Ka I, odmiana 2, z pewnymi cechami grotów typu Ka II, okaz ten jaki można datować ogólnie na fazę B, i początki fazy C1. Piąty grot należy do typu Ka V, odmiana 3, datowanego są na okres wczesnorzymski.

Szósty grot (ryc. 15/3) to grot. Groty strzał stają się liczniejsze w stadium B2b, a zwłaszcza w C1a.

Ponadto Przewodowie odkryto ostrogę kabłąkową (ryc. 15/4) stanowiąca formę zbliżoną do grupy Go III i zaliczoną do podgrupy Gi E, wariant 5a jaką datować należy ogólnie na odcinek B2b - C1a, imacz (ryc. 15/5) o niewyodrębnionych, płytkach z fazy C1a oraz nóż (ryc. 15/6).

Jak można sądzić na podstawie datowania poszczególnych elementów wyposażenia grobowego odkrytych na cmentarzysku w Przewodowie, cmentarzysko to użytkowane było zapewne w rozwiniętej fazie B2 i w początkach fazy C1.

9. RUDKI, d. pow. loco

W roku 1880 na cmentarzu w Rudkach dokonano odkrycia męskiego grobu, popielnicowego z bronią (ryc. 16). W popielnicy znajdował się miecz dwusieczny, groy i fragment umba. W zbiorach MAK znajduje się jedynie miecz dwusieczny (ryc. 16/2) typu B VII/1 datowany na stadium C1b.