Tomasz Bochnak

Broń ludności kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie

Streszczenie

W zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie (MNK) znajdują się okazy militariów, które w oparciu o analogie z ziem polskich można określić jako broń z młodszego okresu przedrzymskiego. Zabytki te są darami przekazanymi przez pojedyncze osoby fizyczne lub jednostki wojskowe, z reguły przed rokiem 1918. Jako broń używaną przez ludność kultury przeworskiej w młodszym okresie przedrzymskim określono następujące zabytki:

Głownia miecza dwusiecznego z miejscowości Bila, rej Čortkiv, okr. tarnopolski, Ukraina, (Biała, rej. Czortków) nr inw. MNK V 2114 (Tabl. I:1) oraz grot z tej samej miejscowości, nr inw. MNK V 2123 (Tabl. III:6).
Dwusieczny miecz z miejscowości Sobowice, gm. Imielno, pow. Jędrzejów, woj. świętokrzyskie, nr inw. MNK V 2112 (Tabl. II:1) oraz dwa groty z tej samej miejscowości, w tym jeden z zadziorami,.nr inw. MNK V 3474 i MNK V 3478 (Tabl. III:1, 5).
Grot broni drzewcowej z miejscowości Pukarzew (dane z karty katalogowej, w Polsce nie ma miejscowości o tej nazwie, prawdopodobnie chodzi o miejscowość Pukarzów, gm. Żytno pow. Radomsko, woj. łódzkie, nr inw. MNK V 2124 (Tabl. III:7).
Grot broni drzewcowej z nieznanej miejscowości, nr inw. MNK V 3474 (Tabl. IV:1).

Miecz z Bilej należy do typu IV wg J. Kostrzewskiego, Koniec trzpienia zwieńczono kulką średnicy ok. 1,2 cm, wykonaną ze stopu miedzi. Jak wiadomo, ludność kultury przeworskiej w niewielkim stopniu wykorzystywała metale kolorowe, preferując żelazo jako główny surowiec do wyrobu broni, narzędzi, części stroju, a nawet ozdób. Uwzględniając relatywnie niewielką popularność metali kolorowych w kulturze przeworskiej można przypuszczać, że zwyczaj wykorzystywania stopów miedzi do zdobienia mieczy wywodzi się spoza jej środowiska.. Rozprzestrzenienie mieczy typu IV na terenie kultury przeworskiej przedstawiono na mapie 1. Wszystkie datowane miecze typu IV pochodzą z fazy A3 młodszego okresu przedrzymskiego

Znajdujący się w MNK grot z Bilej ma ułamany szpic, który obecnie wchodzi w skład zbiorów Muzeum Archeologicznego w Krakowie (Tabl. III:6a). Daszkowaty w przekroju liść mierzy ok. 4, 7 cm szerokości, lecz jego krawędzie są słabo zachowane. W oparciu o wyniki analizy porównawczej grot z Bilej można datować na fazę A3 młodszego okresu przedrzymskiego. Chronologia taka odpowiada datowaniu miecza z Bilej, nie można więc wykluczyć, że oba te zabytki pierwotnie stanowiły część zespołu zwartego.

Militaria kultury przeworskiej z Sobowic stanowią dar żołnierzy 6 kompanii 13 galicyjskiego pułku piechoty ("Dzieci Krakowskich"), którzy 15 stycznia 1915 r. dokonali przypadkowego odkrycia, a znalezione przedmioty oddali do Muzeum Narodowego w Krakowie. W skład zestawu przekazanego przez żołnierzy wchodzi dwusieczny miecz oraz dwa groty, w tym jeden z zadziorami. Okoliczności znalezienia nie są znane, nie wiadomo więc, czy omawiane przedmioty stanowią część wyposażenia jednego pochówku. Przekazany do zbiorów MNK miecz z Sobowic należy zaliczyć do typu II wg J. Kostrzewskiego. Należy jednak zaznaczyć, że typ II obejmuje obecnie miecze o wyraźnie zróżnicowanych cechach. Mapa 2 przedstawia rozprzestrzenienie mieczy najbardziej podobnych do okazu z Sobowic. Nie wszystkie okazy pochodzą z zespołów zawierających wyznaczniki chronologiczne, ale wszystkie pewnie datowane egzemplarze pochodzą z fazy A2. Prawdopodobnie analogicznie należy datować miecz z Sobowic.

Jeden z grotów z Sobowic należy do nielicznej w kulturze przeworskiej w młodszym okresie przedrzymskim grupy grotów z krótkimi zadziorami. Wśród materiałów kultury przeworskiej znamy jedynie trzy egzemplarze zbliżone do okazu z Sobowic, niestety ich pozycja chronologiczna pozostaje niewyjaśniona. Groty z zadziorami uważane są zwykle za część broni miotanej (Jahn 1916, 57-59; Wołągiewiczowie 1963, 12; Adler 1993, 91; Kaczanowski 1995, 9). Często próbuje się określać funkcję broni kierując się jej użytecznością w bitwie, pomijając tak istotny aspekt wykorzystania broni, jakim są łowy, zaznaczając jedynie, że trudno rozróżnić broń bojową od myśliwskiej. Naszym zdaniem długie groty o krótkim liściu z zadziorami mogły pełnić role broni myśliwskiej. Zadziory uniemożliwiały zwierzęciu wyrwanie się, a długa tuleja i mocne, długie drzewce ułatwiały myśliwemu zachowanie bezpiecznej odległości. Oczywiście nie sposób rozstrzygnąć, czy wszystkie groty o krótkim liściu z zadziorami stanowiły element broni myśliwskiej. Hipoteza ta jest bardziej prawdopodobna w odniesieniu do masywnych okazów z Otłoczyna i Sławy (Tabl. III:3, 4), natomiast inne groty z zadziorami prawdopodbnie mogły być wykorzystywane również jako broń miotana. Skromne rozmiary bazy źródłowej stanowiącej tło porównawcze dla grotu z Sobowic nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie, czy omawiany okaz można datować na fazę A2 młodszego okresu przedrzymskiego (co odpowiadałoby chronologii miecza z tej samej miejscowości), jednak takiego wariantu nie możemy wykluczyć.

Drugi grot z Sobowic, znajdujący się w zbiorach MNK reprezentuje typową dla młodszego okresu przedrzymskiego formę o liściu z wydatnym żeberkiem. Groty zbliżone do okazu z Sobowic występują powszechnie w materiałach kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego. Znaczne rozpowszechnienie formy grotu uniemożliwia zarazem precyzyjne datowanie. Nie można wykluczyć, że zabytek z Sobowic wraz z drugim, zaopatrzonym w zadziory grotem, stanowi część zespołu zwartego z dwusiecznym mieczem datowanym na fazę A2.

W zbiorach MNK znajduje się grot z nieznanej miejscowości, długości 57 cm. Nie jest to długość pierwotna, ponieważ tuleja grotu jest urwana. Długość liścia wynosi 48,7 cm, a jego szerokość ok. 7,1 cm. Liść ma lekko uwypuklone żeberko. Wśród materiałów kultury przeworskiej istnieją groty odpowiadające pod względem wymiarów i proporcji omawianemu okazowi. Są one datowane na wszystkie fazy młodszego okresu przedrzymskiego, a nawet na początek okresu wpływów rzymskich, lecz najpowszechniej występują w fazie A2. Niestety nie wiadomo, jak należy datować grot z nieznanej miejscowości pozostający w zbiorach MNK.

Kolejnym omawianym obiektem jest grot broni drzewcowej. Według zapisków zabytek ten pochodzi z miejscowości Pukarzew w guberni radomskiej. W Polsce nie ma miejscowości o tej nazwie, prawdopodobnie odkrycia dokonano na terenie wsi Pukarzów, gm. Żytno, pow. Radomsko, woj. łódzkie. Wśród materiałów kultury przeworskiej znane są okazy zbliżone do zabytku stanowiącego część zbiorów MNK. Niestety występują one w zespołach datowanych na wszystkie fazy młodszego okresu przedrzymskiego oraz początek okresu wpływów rzymskich, co praktycznie uniemożliwia precyzyjne datowanie omawianego grotu.

Prócz omówionych wyżej militariów kultury przeworskiej datowanych na młodszy okres przedrzymski, w zbiorach MNK znajduje się również grot broni drzewcowej, znaleziony, jak wynika z danych na karcie katalogowej, "na polach wsi Zabłocie koło Dubna na Wołyniu" (nr inw. MNK V 3079) (Tabl. III:8). Długość całkowita grotu z Zabłocia wynosi 22,6 cm, długość liścia 11,7 cm, a jego szerokość 2,7 cm. Pomiędzy tuleją a liściem z lekko podkreślonym żeberkiem zaznacza się przewężenie. Liść jest dość dobrze zachowany, jednak po obu jego stronach widać ubytki. Nietypową cechą omawianego zabytku jest wyraźnie zaznaczone żeberko, wykonane prawdopodobnie przy użyciu kształtownika. Podczas formowania żeberka kształtownik pozostawił ślady na tulei, tworząc delikatne zagłębienia biegnące po obu stronach linii styku krawędzi zwiniętej koliście blachy. Ślady takie nie znajdują analogii wśród znanych nam egzemplarzy datowanych na młodszy okres przedrzymski. Proporcje liścia, jak również stosunek jego długości do długości tulei zbliżają zabytek z Zabłocia do okazów z okresu wpływów rzymskich.