Jacek Górski, Mirosław Zając

Paraneolityczne obozowisko wydmowe w Modliszewicach, gm. Końskie

Streszczenie

Modliszewice są położona na północny-wschód od Końskich, w woj. świętokrzyskim (ryc. 1). W 1986 r. autorzy artykułu odkryli, na odlesionej części wydmy, materiały krzemienne i ceramiczne charakterystyczne dla paraneolitycznych kultur "strefy leśnej". Zabytki występowały na dwóch kulminacjach ("A" i "B" - ryc. 1). Stanowisko jest położone w strefie północno-zachodniego obrzeża Gór Świętokrzyskich. Wydma, na której odkryto stanowisko jest wyniesiona około 5 metrów nad otaczający ją, mało urozmaicony teren. Dla znaleziska z Modliszewic brak na razie kontekstu osadniczego. Znane są tylko znaleziska z nad środkowej Pilicy i obszaru na zachód od niej (Wiklak 1987, ryc. 5; Cyrek, Grygiel, Nowak 1982, ryc. 5).

Prace terenowe przebiegały w kilku etapach. Najpierw przeprowadzono szczegółowe badania powierzchniowe lokalizując dwuwymiarowo każdy zabytek (ryc. 2). Następnie przedołkowano obszar o powierzchni 150 m2 , wykonując dołki sondażowe, o średnicy około 10 cm do głębokości 50-60 cm, w obrębie siatki metrowej. W ostatnim etapie przeprowadzono badania wykopaliskowe. Wykop usytuowano w miejscu widocznych na powierzchni zaciemnień, które okazały się obiektami archeologicznymi (ryc. 3, 5-9). Większość zabytków wystąpiła w warstwie luźnego przewianego piasku (ryc. 4).

Zbiór prahistorycznej ceramiki z Modliszewic liczy niespełna 200 mocno rozdrobnionych fragmentów. Zostały one odkryte głównie na powierzchni rozwiewanej wydmy. Tylko naczynie sitowate (ryc. 11:6) należy do kultury trzcinieckiej. Stylistyka pozostałych fragmentów naczyń wskazuje (ryc. 11:1-5), że omawiany zbiór można łączyć ze środowiskiem kultur paraneolitycznych (typ liniński - Kempisty 1972, 1973, 1983). Na podstawie podobieństw najlepiej zachowanego naczynia (Ryc. 11:1) do pucharów kultury ceramiki sznurowej, a także w oparciu o cechy pozostałych okazów, materiały z Modliszewic można datować na drugą połowę III tysiąclecie p.n.e.

Zbiór wyrobów krzemiennych jest nieliczny, składa się z 269 egzemplarzy (tabela 1, 2, 3). W podziale surowcowym krzemień kredowy narzutowy nieznacznie przeważa nad czekoladowym. Mniejszy jest udział surowca jurajskiego, przyniesionego w formie półsurowca na stanowisko. Większość rdzeni (tabl. I - III) to formy wiórowe, jednopiętowe lub ze zmienioną orientacją, eksploatowane jako jednopiętowe. Niewielki odsetek stanowią wióry i odłupki techniczne (tabl. III:1c, 2, 3; tabl. IV:1b). Znaleziono 15 całych i 70 fragmentów odłupków, pochodzących z różnych faz rdzeniowania. Odłupki są mocno zestandaryzowane (ryc. 12). Wióry stanowią 23 % inwentarza i są mniej zestandaryzowane (ryc. 13). Zbiór narzędzi stanowi 11 % inwentarza (tabela 1, 2, 3). Oprócz form niecharakterystycznych - wiórów i odłupków łuskanych (tabl. V:1-5, 7-11, 16, 18) - wystąpiły: zbrojniki (tabl. IV:10-12), drapacze (tabl. IV:2, 3), rylce (tabl. IV:4, 5), przekłuwacz (tabl. IV:6) oraz dwa duże półtylczaki (tabl. IV:7, 8). Zwracają uwagę trzy rylcowce (tabl. V:12-14).

Wydaje się, że materiały ceramiczne i krzemienne są zbiorami homogenicznymi. Pochodzą ze stosunkowo niewielkiej przestrzeni. W układzie rozproszonym stwierdzono je na obszarze o powierzchni około 8 arów, ale koncentracja występuje na obszarze 3 arów. To skupienie śladów osadnictwa i brak stratygrafii obiektów usytuowanych na niewielkiej przestrzeni świadczy pośrednio o jednofazowości zasiedlenia (pomijając "epizod trzciniecki") tej części wydmy.

Analiza planigraficzna doprowadziła do wyróżnienia czterech skupisk w obrębie omawianego obozowiska (ryc. 10, 14). Pierwsze skupisko jest związane z obiektami 3, 4 i 6. Charakteryzuje go brak ceramiki. Skład inwentarza krzemiennego wskazuje, że było to miejsce produkcji zbrojników, formowania rdzeni i produkcji półsurowca. Drugie skupisko jest związane z obiektami 2 i 5. Fragmenty naczyń znaleziono na powierzchni i w górnej części wypełnisk obu jam. W większości pochodziły one z puchara (Ryc. 11:1). Inwentarz krzemienny wskazuje, że było to miejsce wstępnej obróbki krzemienia i produkcji półsurowca. Skupisko trzecie obejmuje rejon obiektów 1 i 7. W stropie i otoczeniu obiektu 1 wystąpiły wyklejające się fragmenty naczynia znanego ze skupiska drugiego (Ryc. 11:1). W skupieniu tym wyroby krzemienne występowały sporadycznie. Skupienie czwarte to zarejestrowana na powierzchni koncentracja ułamków ceramiki pochodzących w większości z naczynia nr 3. Skupienia te odzwierciedlają wewnętrzne rozplanowanie obozowiska, które może mieć podłoże funkcjonalne. Stanowisko w Modliszewicach jest obozowiskiem jednofazowym. Istnienie obiektów wziemnych wskazuje, że nastąpiła tu krótkotrwała (zapewne sezonowa) stabilizacja osadnicza.

Charakter obozowiska w Modliszewicach wykazuje cechy typowe dla środowiska kultur paraneolitycznych. Położenie stanowiska na wydmie, w sąsiedztwie zbiornika wodnego ma liczne analogie. Krzemieniarstwo wykazuje cechy mezolityczne, ale nie nawiązuje do konkretnych kultur z tego okresu. Stylistyka ceramiki łączy nasz zespół z kulturami "strefy leśnej", a brak wyraźnych nawiązań do kultur stricte neolitycznych stwarza duże trudności w określeniu chronologii względnej. Nie jest też ewenementem obecność obiektów, a także grupowanie się wokół nich materiałów (Wiklak 1987, 38-41, ryc. 2, 3; Kobusiewicz 1999, ryc. 14, 16, 18, 20).