Ewa Kwaśniewska

Ogrzewanie hypokaustyczne na zamku w Dobczycach

Streszczenie

Dobczyce leżą na południe od Krakowa, w środkowym biegu rzeki Raby, w powiecie myślenickim, w województwie Małopolskim. Na wzniesieniu usytuowanym w zachodniej części dzisiejszego miasta, na prawym brzegu Raby, założono przed rokiem 1310 miasto, a prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV wieku zbudowano zamek.

Z ramienia Muzeum Archeologicznego w Krakowie badania na zamku prowadzili w latach 1960 - 1963 Gabriel Leńczyk, w latach 1970 - 1975 Stanisław Buratyński i Roman Zając i w latach 1996 - 1997 Ewa Kwaśniewska. W trakcie prac wykopaliskowych odsłonięto m.in. pozostałości późnośredniowiecznych pieców grzewczych typu hypocaustum.

Pierwszy "kompleks piecowy" został odkryty w południowym skrzydle zamku górnego przez Gabriela Leńczyka. Składał się z trzech obiektów: pieca "północnego", "środkowego" i "południowego". Jego całkowita długość była równa długości sal. Wewnętrzna szerokość komory piecowej wynosiła 1,30 m. Najlepiej zachowała się konstrukcja pieca "północnego". Był to piec grzewczy typu hypocastum, z komorą paleniskową wyłożoną otoczakami, ułamkami cegieł i gliną, zaopatrzoną w ruszt składający się z pięciu ceglanych łęków. Powyżej komory paleniskowej znajdowała się komora nadrusztowa, po której pozostał w zasypisku pieca zwał przepalonych i osmalonych otoczaków rzecznych oraz gruz ceglany i przepalona glina. Stan zachowania dwu pozostałych obiektów nie daje podstaw do określenia ich funkcji. Z pieca "środkowego" pozostała starannie ułożona na glinie, spękana i przepalona posadzka ceglana, z pieca południowego przepalone klepisko gliniane.

W latach 1970 i 1996 - 1997 odkopano w północno - wschodniej części zamku dolnego następny piec hypokaustyczny, złożony z komory grzewczej i komory przypiecowej. Obiekt dostawiono do muru obwodowego zamku i muru oddzielającego od siebie dwa pomieszczenia t. z. w. "izbę wielką" i "kuchnię". Długość wewnętrzna pieca wynosiła 6,80 m, zewnętrzna ok. 8 m. Z komory grzewczej zachowały się tylko ściany zewnętrzne, zbudowane z piaskowca spojonego gliną, silnie przepalone i okopcone. Długość komory grzewczej wynosiła 2,50 m., szerokość 1,60 m. Część zamurowanego wlotu do komory paleniskowej odsłonięto w zachodniej ścianie "izby wielkiej", od strony komory przypiecowej.

Komorę przypiecową, o wymiarach 3 m. x 2 m., zbudowano w analogicznej technice jak komorę grzewczą. Ściany przedsionka nie były przepalone. Na poziomie posadowienia stóp fundamentowych murów obiektu zalegała warstwa spalenizny i drobnych węgli drzewnych.