Jacek Górski

Wyniki ratowniczych badań wykopaliskowych na stanowisku 2 w Opatkowicach

Streszczenie

Stanowisko 2 w Opatkowicach (gm. Proszowice, woj. małopolskie) jest położone na lessowym cyplu utworzonym w widłach Szreniawy i jej lokalnego dopływu - Ścieklca, na obszarze zwanym "Ogrodzisko" (ryc. 1). Pod względem fizyczno-geograficznym omawiany obszar leży w obrębie Płaskowyżu Proszowickiego, który wraz z Wyżyną Miechowską stanowi południową, pokrytą utworami lessowymi, część Niecki Nidziańskiej (Kondracki 1978:365, ryc. 134).

Kompleks stanowisk datowanych od neolitu po okres wpływów rzymskich z rejonu "Ogrodziska" jest od dawna znany archeologom (Wawrzeniecki 1908:61; Żurowski 1921:224; Nosek 1947:114-119; Jamka 1948:201; Gromnicki 1963; Mycielska 1967; Kruk 1970:292-293; Kruk, Rydzewski 1970). W 1991 i 1992 r. na stanowisku przeprowadzono ratownicze badania wykopaliskowe (ryc. 2, 3, 4). Przebadano 650 m2 powierzchni stanowiska i odsłonięto 17 obiektów, z których 7 jest związanych z kulturą mierzanowicką (KM), 6 z kulturą trzciniecką (KT), a 4 obiektów niedatowano ze względu na brak odpowiedznich materiałów.

W opracowaniu zaprezentowano materiały ceramiczne. Zabytki krzemienne z obiektu nr 4 były przedmiotem odrębnej publikacji (Valde-Nowak 2000), a pozostałe kategorie źródeł są przedmiotem specjalistycznych opracowań, które zostaną opublikowane w dalszej kolejności. Fragmenty naczyń KM zostały opisane z wykorzystaniem szczegółowych klasyfikacji wypracowanych dla materiałów z osady na "Babiej Górze" w Iwanowicach (Kadrow 1991:39, 40, ryc. 25, 26, tab. 5, 6), a fragmenty naczyń KT na podstawie ceramiki z Nowej Huty-Mogiły, stan. 55 (Górski 1993:79, 80).

Wśród obiektów KM najbardziej interesująco prezentuje się zawartość wypełniska jamy nr 4 (ryc. 7). Składa się nań nie tylko duża liczba tzw. nie charakterystycznych fragmentów ceramiki, ale i kilkanaście zachowanych w całości lub w dużej części naczyń (tabl. II, 4-11, III-VIII), kilkadziesiąt skorup charakterystycznych (ułamki zdobione, brzegi, dna), liczny inwentarz krzemienny (Valde-Nowak 2000) i będące w opracowaniu zabytki kamienne i zwierzęce szczątki kostne. Większość naczyń z tego obiektu, ze względu na cechy makro- i mikromorfologiczne, technologiczne i charakterystyczną ornamentykę, należy datować na wczesną fazę tej kultury (Kadrow 1991; Kadrow, Machnik 1997). Jedynie kilka kubków (tabl. III, 2, 3, 6; VI, 1, 2; VII,4) można łączyć z fazą protomierzanowicką. W świetle analizy porównawczej należałoby uznać, że zostały one znalezione na wtórnym złożu. Z kolei z obserwacji rozkładu ceramiki w obiekcie i sposobu wyklejenia się naczyń (ryc. 18) wynika, że deponowanie materiałów odbywało się równolegle z procesem zasypywania się jamy. Większość ceramiki z wypełniska omawianej jamy uległa krótkotrwałemu procesowi podepozycyjnemu, w kilku przypadkach nie powodującego nawet fragmentacji naczyń. Nie wiadomo więc, czy omówione wyżej materiały należy w całości traktować jako zakumulowany zespół osadowy (o wyjątkowo krótkim czasie powstania), czy też zawiera on rzeczywiście starsze, redeponowane elementy. Jak dotąd nie opublikowano zwartego zespołu, w którym współwystępowałyby takie charakterystyczne formy naczyń, jak w obiekcie nr 4. Trzeba też nadmienić, że fragmenty naczyń KT w dolnej części jamy znaleziono tylko w głębokim wkopie zwierzęcym.

Wśród materiałów KT na uwagę zasługują fragmenty naczyń znalezione w obiektach nr 1 (tabl. I, 1-6) i 6 (ryc. 10), które wykazują cechy typowe dla wczesnego odcinka fazy klasycznej tej kultury (Górski 1997). Zainteresowanie wzbudza skupisko kości na dnie obiektu nr 6 (ryc. 9). Nie stwierdzono tam wyraźnego anatomicznego układu kości, a skład gatunkowy był dość zróżnicowany (wyróżniono kości krowy, świni, psa i jelenia). W pobliżu tych kości, na dnie jamy, była ustawiona zachowana prawie w całości waza (ryc. 10:a). Wskazuje to na intencjonalny charakter opisywanego układu kości i narzuca jego interpretację. Należy mieć raczej na uwadze obiekt o charakterze ofiarnym, a nie śmietniskowym.