Muzeum Archeologiczne w Krakowie prowadziło wieloletnie badania starożytnego hutnictwa żelaza, którego ślady odkryto na terenach lewobrzeżnej terasy Wisły w rejonie Igołomi oraz w Górach Świętokrzyskich.

Badania archeologiczne, przeprowadzone w latach 50-tych XX w., przyniosły znaleziska istotne dla poznania starożytnej metalurgii w regionie podkrakowskim. Problematyka ta nie doczekała się jednak wyczerpującego rozpoznania i naukowego opracowania. Wyniknęło to w znacznej mierze ze zmiany terenu badań nad starożytnym hutnictwem - rozpoczęto prace na terenie Gór Świętokrzyskich. Wieloletnie, interdyscyplinarne badania w tym rejonie doprowadziły do odkrycia największego centrum starożytnego hutnictwa żelaza poza granicami limesu rzymskiego.

Po rozpoznaniu szerokiej problematyki starożytnego hutnictwa świętokrzyskiego, rejonu odległego od Igołomi o nieco ponad sto kilometrów, zwraca uwagę (przy pełnej zgodności chronologicznej) zupełna odrębność ośrodka igołomskiego, nie tylko w zakresie rozwiązań technicznych, konstrukcji pieca dymarskiego, lecz także całego warsztatu, organizacji pracy i produkcji.

Jan Chochorowski

Brązowe i żelazne sztylety oraz noże pochodzenia syberyjskiego w zbiorach muzeów krakowskich

W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowieznajduje się kolekcja brązowych noży i sztyletów z Syberii. Większość z nich pochodzi z tzw. "kolekcji Bołsunowskiego", która składa się z dwóch szpil i siedmiu noży. Zabytki te związane są z kulturą tagarską, która rozwijała się na terenach nad środkowym Jenisejem w okresie między VIII a III stuleciem przed Chrystusem. Inna grupa zabytków (noż brązowy oraz szpila brązowa) to wyroby kultury karasuskiej (z końca 2 tysiąclecia przed Chrystusem) znalezione w miejscowości Bogorodskoje kołoTomska. Ostatni omówiony zespół zabytków z Syberii to żelazne szpila i nóż z Minusinska związane z kulturą tagarską (V-III stulecie przed Chrystusem) lub fazą przejściową do kultury tasztyckiej (II-I stulecie przed Chrystusem).

Halina Dobrzańska

Ośrodek produkcji ceramiki "siwej" z okresu rzymskiego w Zofipolu

Prezentacja wyników najnowszych badań nad zagadnieniem wytwórczości ceramiki wykonywanej na kole prowadzonych w ramach interdyscyplinarnego projektu badawczego "Zagadnienie wytwórczości garncarskiej na terenie środkowoeuropejskiej części Barbaricum w okresie rzymskim - przypadek Zofipola".

W oparciu o wyniki badań powierzchniowych i geofizycznych (weryfikowanych archeologicznie) wykonano planigrafię "piecowiska" w Zofipolu, znajdującego się w produkcyjnej części osady (w trakcie badań wykopaliskowych odkryto także pozostałości pracowni brązowników - kowali). Badane wykopaliskowo piece garncarskie umożliwiły zrekonstruowanie procesów produkcyjnych i szczegółów technicznych budowy pieców, które wzniesiono przy pełnym wykorzystaniu budowy geologicznej i morfologii terasy Wisły.

Marek Doktor, Barbara Drobniewicz

Surowce skalne, pochodzenie i ich wykorzystanie w wyrobach kamiennych i w budownictwie w późnym okresie przedhiszpańskim w dolinie Rio Cayash w Andach Centralnych (Peru)

Obszar położony w obrębie zlewni Rio Cayash, a dokładnie prawobrzeżnego dopływu Rio Checras w dorzeczu Rio Huaura (departament Oyon) był terenem badań interdyscyplinarnych jednej z pierwszych polskich wypraw naukowych w Andy już w roku 1978.

Celem archeologicznych badań powierzchniowych była identyfikacja możliwie wszystkich stanowisk i zlokalizowanie ich na mapie oraz określenie ich funkcji i chronologii. Wynikiem penetracji powierzchniowej było odkrycie na badanym obszarze kilkunastu osad datowanych na późny okres przedhiszpański, a także wytypowanie na jednej z nich, tj. stanowisku Andamarca, dwu punktów w celu przeprowadzenia badań sondażowych.

Badania geologiczne przeprowadzone na tym obszarze miały na celu ustalenie i określenie pochodzenia surowców skalnych stosowanych w budownictwie i przedmiotach codziennego użytku, zarejestrowanych na stanowiskach archeologicznych w dorzeczu Rio Cayash.

Bogusław Gediga

Archeologia wobec ratownictwa na wielkich budowach

Budownictwo wielkoprzemysłowe, rozwój dużych aglomeracji miejskich oraz budowa dróg szybkiego ruchu postawiły całe środowisko archeologiczne w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, przed nowym problemem w zakresie badań ratowniczych wynikającym z prowadzenia prac archeologicznych jednocześnie na dużych przestrzeniach zagrożonych całkowitym zniszczeniem. Trudne do rozwiązania stały się problemy prawne, organizacyjne, a przede wszystkim finansowe, jako że ratownicze badania, podobnie jak i systematyczne prace wykopaliskowe wymagają wobec postępu nauki coraz większych środków na ich prowadzenie. Pamiętać należy o również o kosztach, jakie w dalszej kolejności pociągają badania terenowe (niezbędne prace laboratoryjne, dokumentacyjne, przechowywanie zabytków czy wreszcie opracowaniem wyników prac).

Marek Gedl

Badania Muzeum Archeologicznego w Krakowie w regionie częstochowskim

Region częstochowski, obejmujący okolice Częstochowy i Kłobucka, położony z dala od większych ośrodków archeologicznych rozwijających się w drugiej połowie XIX wieku i początkach XX w., stosunkowo późno został objęty badaniami archeologicznymi. W eksplorację tego regionu znaczący wkład wniosło Muzeum Archeologiczne w Krakowie. Dotyczy to zwłaszcza okresu, gdy funkcję konserwatora zabytków archeologicznych na województwa krakowskie, katowickie i rzeszowskie objął Adam Krauss, ściśle związany z Muzeum, który przez szereg lat podejmował osobiście lub inspirował i finansował z funduszy konserwatorskich rozmaite interwencje archeologiczne, a także ratownicze badania wykopaliskowe w rejonie Częstochowy. Muzeum udostępniało także łamy Materiałów Archeologicznych dla publikacji wyników badań.

Paweł Jarosz, Jan Machnik

Materiały KCSz znad Dniestru, Horynia i Zbrucza w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie - uzupełnienie i weryfikacja publikowanych opracowań

Na podstawie zachowanego materiału zabytkowego oraz danych archiwalnych przechowywanych w Muzeum Archeologicznym w Krakowie przeprowadzono weryfikację dawnych opracowań badań kurhanów kultury ceramiki sznurowej z Balic d. pow. Mościska i Klimkowiec d. pow. Zbaraż. Dokładne zapoznanie się z materiałem pozwaliło nie tylko na uzyskanie dodatkowych informacji o badanych obiektach (np.: o ich topograficznym położeniu), lecz także dotyczących zawartych w nich treści kulturowych. To zaś może mieć istotne znaczenie w trakcie przygotowywania nowych prac, zarówno o charakterze monograficznym, jak i wszelkich ujęć syntetycznych.

Jarmila Kaczmarek, Lech Krzyżaniak

Archeologia poznańska i krakowska: dwa wieki kontaktów

Charakterystyka kontaktów pomiędzy środowiskami archeologicznymi zgrupowanymi w dwóch nadzwyczaj prężnych ośrodkow naukowych i kulturotwórczych. Współpracy opartej wielokrotnie na gruncie osobistych znajomości i fascynacji najwybitniejszych przedstawicieli tych środowisk.

Sławomir Kadrow

Wczesnobrązowa wytwórczość metalurgiczna w stylu wierzbowego liścia

Ozdoby, w tym głównie zausznice, ale też szpile, bransolety i pierścienie oraz takie przedmioty jak noże lub nawet wyroby przypominające małe sztylety w kształcie wierzbowego liścia, to najważniejszy element skromnej wytwórczości metalurgicznej jednostek wchodzących w skład episznurowego, przykarpackiego kręgu kulturowego.

W rezultacie najnowszych studiów zarzucono tezę o "fazotwórczym" charakterze wyrobów w kształcie wierzbowego liścia. Zyskano natomiast więcej punktów oparcia dla tezy głoszącej ścisły związek poszczegółnych grup tego rodzaju zabytków z określonymi jednostkami kulturowymi (np. zausznice grupy 2 = grupa nitrzańska; zausznice grupy 3 = kultura strzyżowska; zausznice grupy 4 = kultura Monteoru; zausznice grupy 1 = kultura mierzanowicka i grupa kosztańska) episznurowego przykarpackiego kręgu kulturowego i kultury Monteoru.

Aleksander Kośko

Tradycje eneolitycznych społeczeństw "strefy Wschodniokarpackiej" w rozwoju grupy radziejowskiej kultury pucharów lejkowatych

Problematyka udziału środowisk kulturowych zlewni górnych odcinków Cisy i Dniestru w rozwoju grupy radziejowskiej kultury pucharów lejkowatych nie została, jak dotychczas, szerzej wyeksponowana w literaturze. W artykule zwrócono uwagę na potrzebę nowego ujęcia wskazanej problematyki w kontekście aktualnych studiów nad: topogenezą ornamentyki malowanej w środowisku niżowej kultury pucharów lejkowatych - ściślej zastosowań barwników dziegciowych i bitumicznych, topogenezą zoomorficznego wątku z Latkowa oraz nad badenizacją kultury trypolskiej.

Anna Kulczycka-Leciejewiczowa

Stefana Noska badania nad neolitem Polski

Profesor Stefan Nosek należał do pokolenia prahistoryków, którzy zainteresowaniami swymi ogarniali jeszcze całą problematykę najdawniejszych dziejów Polski aż po wczesne średniowiecze włącznie. Mimo to postrzegany był zawsze jako wielki znawca polskiego neolitu, tej bowiem epoce poświęcił swe najliczniejsze rozprawy i szczególnie wiele twórczej inwencji.

W czasach po II wojnie światowej utworzył sprawne zespoły badawcze, które prowadziły

prace wykopaliskowe oraz podejmowały się opracowywania materiałów zabytkowych, w tym także z badań przedwojennych.

Jacek Lech

Muzeum Archeologiczne w Krakowie i rozwój badań krzemieniarstwa neolitycznego do 1971 r.

W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie wśród kategorii nieekspozycyjnych zabytków masowych wielką grupę tworzą materiały krzemienne (liczniejsze niż w zbiorach większości pozostałych muzeów archeologicznych w Polsce) neolitycznych społeczności rolniczych. Zbiory te stanowiły podstawę prac analitycznych i teoretycznych wytyczających rozwój badań nad krzemieniarstwem neolitycznym, w których znaczną rolę odegrali badacze z krakowskiego środowiska archeologicznego.

Jan Machnik, Dymytro Pawliw, Wołodymyr Petyhyrycz, Roman Hrybowicz

Prahistoryczne kurhany na podkarpackich wysoczyznach górnego Dniestru. Śladami dawnych odkrywców

Od 1992 r. realizowany jest wspólny, ukraińsko-polski, program badań archeologicznych w międzyrzeczu Sanu i Dniestru, prowadzona jest także weryfikacja - połączona z pełną inwentaryzacją - zachowanych na tym obszarze pradziejowych kurhanów. Zarejestrowano dotychczas 223 kurhany na trzech podkarpackich wysoczynach prawego dorzecza górnego Dniestru. Zdecydowaną większość odkrytych kurhanów można wiązać z kulturą ceramiki sznurowej. Na szczególną uwagę zasługuje niezwykłą koncentracja tego rodzaju znalezisk na stosunkowo niewielkim odcinku dorzecza górnego Dniestru. Zapewne nie jest to tylko wynikiem niewątpliwie lepszej niż na niektórych innych terenach wyżynnych możliwości ich przetrwania do dzisiejszych czasów, lecz składają się na to określone przyczyny, w tym szczególnie korzystne warunki środowiskowe (hydrologiczne, glebowe, liczne słone źródła).

Prowadzone przez ekspedycję prace wykopaliskowe (połączone z badaniami przyrodniczymi) dostarczą zapewne nowych danych dla wyjaśnienia wciąż otwartego problemu genezy i zaniku kultury ceramiki sznurowej, gospodarki i struktury społecznej jej ludności.

Renata Madyda-Legutko, Judyta Rodzińska-Nowak, Joanna Zagórska-Telega

Unikatowe naczynie z cmentarzyska w Opatowie, woj. śląskie, stan.1. Uwagi na temat plastyki zoomorficznej występującej na ceramice kultury przeworskiej w okresie rzymskim

Cmentarzysko kultury przeworskiej w Opatowie znane jest badaczom środkowoeuropejskiego Barbaricum ze względu na znaczną ilość odkrytych na nim pochówków, czytelną stratygrafię horyzontalną oraz bogactwo materiału zabytkowego. Wśród wielu interesujących i niejednokrotnie unikatowych znalezisk pochodzących z cmentarzyska na szczególną uwagę zasługuje fragmentarycznie zachowane, ręcznie lepione naczynie z uchem ukształtowanym zoomorficznie oraz nietypowym dla kultury przeworskiej zdobieniem.

Nawiązań do niego szukać można w wielu różnych środowiskach kulturowych. Zbliżone znaleziska występują w dackim kręgu kulturowym, w środowisku sarmackim, spotykane są też niekiedy w innych częściach Barbaricum, np. na Morawach, w dorzeczu Łaby i w Skandynawii.

Kultowe lub rytualne naczynia z zoomorficznymi uchwytami znane są z terenu Barbaricum i prowincji rzymskich, zalicza się je do horyzontu czasowego pomiędzy 2 połową II i III w. n. e.

Tadeusz Makiewicz

Gliniany ołtarz-palenisko z Jarosławia na tle porównawczym

Jednym z bardzo interesujących zjawisk kulturowych okresu przedrzymskiego w Polsce są odkrycia w obrębie osad obiektów określanych jako "gliniane ołtarze ornamentowane" lub "gliniane paleniska ornamentowane". Z Polski znane są one z kilku zaledwie osad na terenie Kujaw i Wielkopolski. Są fragmentem szerszego zjawiska, jakim jest występowanie u różnych ludów, w szeregu różnych kultur epoki żelaza glinianych ołtarzy zdobionych (od strefy śródziemnomorskiej na południu, po Danię i północne Niemcy na północy, od południowej Francji na zachodzie po Ukrainę na wschodzie). Podjęto próbę interpretacji ich znaczenia kultowego.

W ramach wyraźnego łańcucha typologiczno-chronologicznego, łączącego obiekty trackie, geto-dackie, kultury Poineşti-Lukaschewka i przeworskiej z północnogermańskimi, tylko obiekt z Jarosławia odbiega chronologicznie od innych, gdyż jest wyraźnie młodszy od pozostałych znalezisk tego rodzaju z terenu Polski - odpowiadając chronologicznie najmłodszym znaleziskom germańskim z terenu Danii i Niemiec. Ponadto wyróżnia go także pomalowanie pobiałką.

Tadeusz Malinowski

Tadeusz Reyman a wystawiennictwo archeologiczne

Tadeusz Reyman pozostawił po sobie wiele interesujących materiałów z badań terenowych oraz publikacji poświęconych zabytkom archeologicznym. Od roku 1922 aż do śmierci (z wyjątkiem lat II wojny światowej) był związany z Muzeum Archeologicznym Polskiej Akademii Umiejętności (później Muzeum Archeologicznym Polskiej Akademii Nauk a w końcu Muzeum Archeologicznym w Krakowie). Jako kustosz a następnie kierownik i dyrektor tej instytucji wiele uwagi zwracał na rozmaite zagadnienia związane z muzealnictwem archeologicznym, któremu poświęcał się nie tylko praktycznie lecz także teoretycznie.

Wojciech Mischke

Kanonizacyjny typ wyobrażenia św. Stanisława biskupa

Ikonografia św. Stanisława ze Szczepanowa zaczęła się kształtować z chwilą oficjalnego uznania jego kultu przez papieża Innocentego IV bullą promulgowaną w Assyżu 17 września 1253 roku. Typ wyobrażenia kanonizacyjnego św. Stanisława cieszył się w XIII wieku popularnością poświadczoną szeregiem powtórzeń w przetworzonej i zredukowanej formie. Popularność tzw. legendy piotrawińskiej spowodowała, że pierwotny typ został wyparty przez motyw Piotrawina.

Józef Partyka

Kilka słów o współpracy Muzeum Archeologicznego w Krakowie z Ojcowskim Parkiem Narodowym

Wśród wielu instytucji naukowych współpracujących z Ojcowskim Parkiem Narodowym znaczące miejsce zajmuje Muzeum Archeologiczne w Krakowie. Instytucja ta w dzisiejszym kształcie rozpoczęła szerszą działalność na terenie utworzonego w 1956 r. OPN wraz podjęciem badań wykopaliskowych w Jaskini Ciemnej. Wieloletnie badania archeologiczne na terenie Parku to tylko jeden z aspektów współdziałania obydwu instytucji. Kolejnymi były podejmowane wspólne akcje wystawiennicze i oświatowe.

Kazimierz Radwański

Kopiec Krakusa składnikiem wielkiego cmentarzyska kurhanowego na krakowskich Krzemionkach

Przeglądy osiemnastowiecznych planów Krakowa oraz in-for-macje, jakich dostarczył rysunek kopca Krakusa z r. 1805 wykazały, że nie stał on samot-nie. Na wzniesieniach Krzemionek, w ich partiach przystokowych, w bliższym i dalszym są-siedztwie kopca Krakusa istniało niegdyś wiele innych kopców - już wtedy zapewne nikły relikt dawnego cmentarzyska. Naniesione na współczesny plan Krakowa dały możliwość oceny spe-cyfiki ich lokalizacji oraz rozległości krzemionkowskiej nekropoli.

Stanislav Stuchlík

Únětická kultura a epišňůrový kulturní okruch na Moravě (Kultura unietycka a episznurowy krąg kulturowy na Morawach)

Dawniejsze teorie na temat osadnictwa przełomu epoki kamienia i brązu na Morawach głosiły prostą tezę następstwa kultur: protounietycką z końca eneolitu zastąpiła kultura unietycka, jej grupa wieterzowska. Wyróżnienie grupy nitrzańskiej na Słowacji i typu mierzanowicko-nitrzańskiego na Morawach zmieniło diametralnie te poglądy - wyrodrębniono znaleziska zaliczone do episznurowego, przykarpackiego kręgu kulturowego. Relacje pomiędzy ludnością obydwu kręgów kulturowych stanowią niezmiernie interesujące zagadnienie badawcze.

Joachim Śliwa

Egipski zbiór Johanna Wolfganga Goethego

Stosunkiem J. W. Goethego (1749-1832) do dziedzictwa starożytnego Egiptu zajmowano się już wielokrotnie, głównie jednak jego estetycznymi poglądami na sztukę egipską. Zgodnie zresztą z poglądami Johanna Joachima Winckelmanna, które Goethe w pełni przejmował i podzielał, była to ocena negatywna, oparta na przesłankach niezwykle powierzchownych. Mimo tak krytycznego spojrzenia na sztukę egipską, interesował się jednak Goethe jej przejawami, jak również innymi elementami szerzej pojętej kultury starożytnego Egiptu.

Paweł Valde-Nowak

Zabytki krzemieniarskie kultury mierzanowickiej z Opatkowic, gm. Proszowice

W latach 1991-92 przeprowadzono na stanowisku 2 w Opatkowicach, gm. Proszowice, woj. Kraków ratownicze badania archeologiczne w obrębie osady z początku epoki brązu. Prace wykopaliskowe potwierdziły tęchronologię, dowodząc dodatkowo istnienia na stanowisku licznych śladów osadnictwa kultury mierzanowickiej. Wydobyte zostały inwentarze zabytkowe z kilkunastu jam obu wymienionych kultur, przy czym materiały z jednej z nich, z jamy nr 4, przez swe bogactwo i stan zachowania, zdominowały uzyskane z tej osady inne zespoły.

Specyfika inwentarza z jamy nr 4 sprawia, że wypracowany na jego podstawie przyczynek do rekonstrukcji obrazu krzemieniarstwa kultury mierzanowickiej na stanowisku, może mieć duże znaczenie dla przyszłych ujęć zagadnienia. Ważne przy tym, że w zakresie studiów nad krzemieniarstwem "z przełomu epok", po serii niewątpliwych osiągnięć teoretycznych sprzed prawie dziesiu lat, szereg interesujących dyskusji wygasło.

Helena Zoll-Adamikowa

Lunula ze skarbu z Zawady Lanckorońskiej - chronologia i nawiązania kulturowe

Skarb ozdób, wykopany przypadkowo w 1932 r. na grodzisku w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. Tarnów należy do najcenniejszych zespołów zabytków z doby wczesnego średniowiecza przechowywanych w Muzeum Archeologicznym w Krakowie, jest. Prócz naczynia glinianego służącego jako pojemnik składa się on z 49 segmentowych paciorków szklanych oraz 30 przedmiotów srebrnych, wśród których znajdują się 22 kolczyki, 7 paciorów z guzkami, a także wisior półksiężycowaty - lunula.