Okres lateński

Okres lateński obejmuje czasy od V do L w. przed Chr. nazwa pochodzi od miejscowości La Téne w Szwajcarii. OkreŚlenie "kultura lateńska" stosuje się też na oznaczenie kultury Celtów nazywanych w źródłach rzymskich Galami.

Ich pierwotne siedziby znajdowały się w dzisiejszej wschodniej Francji i zachodnich Niemczech, skąd w kilku falach ekspandowali w różnych kierunkach. Zajęli znaczną część dzisiejszej Francji, docierając aż do Hiszpanii, skolonizowali Wyspy Brytyjskie, a około IV w. przed Chr. pojawili się w północnej Italii, niszcząc znajdujące się tam miasta etruskie. W 387 r. przed Chr. zdobyli Rzym. Ekspandując w kierunku wschodnim, Celtowie opanowali tereny dzisiejszych Czech i Słowacji, wdarli się do Kotliny Karpackiej dochodząc aż do Siedmiogrodu, a nawet dalej na wschód na obszary nadczarnomorskie. W 279 r. przed Chr. wtargnęli do Macedonii i Grecji, zagrażając słynnej świątyni Apollina w Delfach; w Azji Mniejszej założyli pod koniec III w. państwo Galatów.

Niezbyt liczne ich grupy dotarły także na ziemie polskie, osiedlając się w pocz. IV w. przed Chr. na Śląsku (na płd. od Wrocławia oraz w ok. Raciborza i Głubczyc), a w pierwszej poł. III w. przed Chr. w okolicach Krakowa. Świat celtycki przeżywa od II w. przed Chr. okres największego rozwoju gospodarczego i kulturowego. Przejawem tego były wielkie grody o powierzchni nawet do kilkuset hektarów, otoczone potężnymi wałami o konstrukcji drewniano-ziemnej lub drewniano-kamiennej, określane przez Cezara opisującego podbój Galii (58-51 przed Chr.) jako oppida. Celtowie przejęli i upowszechnili szereg innowacji technicznych ze świata antycznego, wzbogacając je o własne wynalazki.

Stosowali radła zaopatrzone w żelazne radlice i kroje płużne, a nawet - wg niektórych badaczy - byli wynalazcami pługa. Na terenie Galii poświadczone jest też używanie przez nich żniwiarki. Uprawiali pszenice, żyto, jęczmień, owies, groch, konopie, tatarkę i bób celtycki. Hodowali świnie, owce, kozy, bydło i konie. Rozwinęli obróbkę brązu, złota i - na dużą skalę - żelaza. Wytwarzali także szklane paciorki i bransolety. Przy wyrobie naczyń posługiwali się obrotowym kołem garncarskim. Na wysokim poziomie stała także obróbka drewna, przy której używali m.in. tokarki. Wytwarzali również naczynia z klepek drewnianych.

Rozwój rzemiosła i gospodarki rolnej spowodował ożywienie wymiany handlowej. Celtowie, jako pierwsi wśród środkowoeuropejskich ludów barbarzyńskich, zaczęli bić własną monetę. Świadectwem tego są m.in. gliniane formy do wyrobu krążków menniczych, znalezione również pod Krakowem (Mogiła, Zakrzów).

Społeczeństwo celtyckie było silnie zróżnicowane. Cezar pisze, że wśród Galów największym znaczeniem i poważaniem cieszyli się rycerze i kapłani-druidowie. Szczególną rolę odgrywali ci ostatni, sprawując pieczę nad ofiarami, a także przekazując ustną tradycję historyczną.

Celtowie mieli wykształcony system wierzeń i obrzędów. W rozbudowanym panteonie bóstw celtyckich ważną rolę odgrywał m.in. Cernunnos - bóg męskiej siły lub płodności - przedstawiany w "pozycji Buddy", z porożem jelenia na głowie i charakterystycznym celtyckim naszyjnikiem (torques). Czczono także rośliny (np. jemiołę, buk, dąb) i zwierzęta (np. jelenia, niedźwiedzia, dzika).

Miejscami sprawowania kultu były lasy, góry i źródła. Odkrywane są także zbudowane z kamienia świątynie z oryginalnymi rzeźbami (płd. Francja). Kultowy charakter mają również, nieco bardziej schematycznie wykonane, kamienne rzeźby znane z terenu Czech i Śląska (Góra Ślęża).

W okolicach Krakowa w trakcie badań archeologicznych znajdowane są głównie otwarte osady lub - jak w Wieliczce - pozostałości po obiektach związanych z warzeniem soli. Brak cmentarzysk, poza pojedynczymi grobami, wynika prawdopodobnie z panujących wówczas zwyczajów pogrzebowych, nie pozostawiających śladów, które mogłyby zostać uchwycone w czasie badań archeologicznych.

Od pierwszej poł. II w. przed Chr. nad górną Wisłą na terenach zajętych przez kulturę celtycką pojawiają się zabytki związane z kulturą przeworską. Zajmowała ona w tym czasie większość obszaru południowej i środkowej Polski. Nazwa jej pochodzi od cmentarzyska we wsi Gać koło Przeworska. Ukształtowała się ona u schyłku III w. przed Chr. przy udziale miejscowych tradycji kulturowych, oddziaływań ze świata celtyckiego oraz napływu grup ludzkich z terenów dzisiejszych wschodnich Niemiec i być może Danii.

Typowe dla tej kultury naczynia - ręcznie lepione, starannie wykonane, o gładkich, przeważnie czarnych powierzchniach - pojawiają się nad górną Wisłą razem z toczoną na kole garncarskim ceramiką celtycką. Występowanie w okolicach Krakowa takich "mieszanych" zespołów zabytków skłoniło archeologów do wyróżnienia lokalnej grupy kultury lateńskiej - tzw. grupy tynieckiej, która przetrwała do pierwszych dziesięcioleci l w. po Chr.

Tomasz Wichman