Epoka brązu (1800 - 700 p.n.e.)
i wczesna epoka żelaza (700- 400 p.n.e.)

Przejście od młodszej epoki kamienia do epoki brązu nie było związane z jakimś radykalnym przełomem w dziejach cywilizacji ludzkiej, jak stało się to u progu neolitu, gdy człowiek nauczył się uprawy roślin i hodowli zwierząt. Tak więc i w epoce brązu zarówno rolnictwo jak i hodowla spełniały zasadniczą rolę przy zdobywaniu pożywienia, determinując przy tym tryb życia ówczesnych ludzi. Niewiele też zmieniły się, w porównaniu z neolitem, podstawowe formy gospodarki rolniczo-hodowlanej.

Istotne przemiany dokonały się natomiast w ciągu epoki brązu w dziedzinie kultury materialnej, a także w sferze wierzeń i stosunków społecznych. Na ziemiach polskich rytm i kształt owych przemian wyznaczały, podobnie zresztą jak i w poprzednich okresach, oddziaływania z południa - z ośrodków zakarpackich będących z kolei pod wpływem wielkich centrów cywilizacyjnych na Bałkanach i w Anatolii.

W kulturze materialnej zasadniczy przełom wiązał się z wprowadzeniem metalurgii brązu - stopu miedzi i cyny. Na teren Polski wyroby z tego metalu przedostawały się w drodze wymiany i początkowo nie odgrywały istotniejszej roli. Nadal więc, zwłaszcza w pierwszych okresach epoki brązu, wytwarzano narzędzia kamienne. Dopiero opanowanie umiejętności wytopu brązu (z importowanych surowców) doprowadziło do szerszego wykorzystania nowego metalu przy produkcji narzędzi, broni i ozdób.

Ogólny rozkwit gospodarki i kultury w epoce brązu sprzyjał powstawaniu nowych form organizacji społecznej (związki rodów, plemion), a także prowadził do różnicowania się społeczeństwa, czego wyrazem są groby szczególnie bogato wyposażone w przedmioty importowane, wykonane m.in. ze złota.

W dziejach epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na ziemiach polskich wyróżnić można kilka zasadniczych etapów rozwojowych, których odpowiednikami są poszczególne kultury archeologiczne.

We wczesnej epoce brązu w zachodniej części naszego kraju dominują zespoły ukształtowane, pod wpływem kultury unietyckiej (nazwa pochodzi od stanowiska Unetice koło Pragi) charakteryzującej się oryginalnym przemysłem brązowniczym. Natomiast we wschodniej części ziem polskich (zwłaszcza w Małopolsce) rozwijają się kultury powstałe na bazie tradycji późnoneolitycznych.

W ciągu XVI stulecia p.n.e. następują poważne zmiany kulturowe, związane zapewne z przesunięciami ludno- ściowymi. Powstaje wówczas wielki krąg kultur mogiłowych (groby z nasypami kurhanowymi) obejmujący swym wpływem także zachodnią połać naszego kraju (kultura przedłużycka). W tym czasie w dorzeczu Wisły rozwija się kultura trzciniecka wyrosła na dawnym, miejscowym podłożu.

Kolejne, wielkie przemiany przynosi wiek XIII p.n.e., kiedy to na znacznym obszarze Europy formuje się zespół kultur pól popielnicowych, stosujących powszechnie zwy- czaj palenia zmarłych i grzebania szczątków na płaskich, rozległych cmentarzach. Na ziemiach polskich tworzy się wówczas kultura łużycka, dzieląca się na dwa zasadnicze odłamy: zachodni - wyrosły z tradycji zespołów tzw. przedłużyckich i wschodni - ukształtowany na bazie kultury trzcinieckiej. W obrębie każdego z tych odłamów wyróżnić można dodatkowo szereg lokalnych grup i podgrup, które łączy przede wszystkim dominująca rola ciałopalnego obrządku pogrzebowego i powszechny zwyczaj składania szczątków zmarłych w płaskich grobach popielnicowych i jamowych (kości złożone bezpośrednio w ziemi, być może pierwotnie w jakimś organicznym pojemniku), wyposażonych często w naczynia przystawne i przedmioty metalowe (przeważnie ozdoby i części stroju). Groby szkieletowe, reprezentujące starsze tradycje epoki brązu, występują tylko na niektórych terenach zajmowanych przez ludność kultury łużyckiej (Górny Śląsk, zachodnia Małopolska) i zawsze na cmentarzyskach o mieszanym obrządku grzebalnym, a więc w towarzystwie pochówków ciałopalnych.

Kultura łużycka trwała przez blisko 1000 lat. Szczególny jej rozkwit przypada na wczesną epokę żelaza (okres halsztacki - nazwa pochodzi od cmentarzyska w miejscowości Hallstatt w Austrii), w którym to czasie do zachodnich połaci ziem zajmowanych przez ludność kultury łużyckiej (Śląsk, Wielkopolska) docierały silne wpływy z południa (tzw. styl halsztacki), przynoszące m.in. pierwsze wyroby żelazne, ceramikę malowaną plastykę figurową i wątki geometryczne w zdobnictwie. W okresie tym powstały także potężne grody budowane w miejscach z natury obronnych (wyspy i cyple na jeziorach, wyniosłe wzgórza) nieraz znacznym nakładem sił i środków. Przebadano ich dotychczas wiele, jednak najlepiej poznanym jest nadal gród w Biskupinie, gdzie w torfie doskonale zachowały się drewniane konstrukcje obwałowań, falochronu, domostw i ulic.

Jako jedną z przyczyn upadku kultury łużyckiej wymienia się najazdy Scytów - koczowników zamieszkujących tereny północnego nadczarnomorza. Ich kultura znana jest przede wszystkim dzięki badaniom bogato wyposażonych, wielkich kurhanów, w których pochowani zostali władcy scytyjscy i przedstawiciele arystokracji. Elementy tej kultury, w postaci nieco przekształconej, znane są również z terenu Kotliny Karpackiej. Stamtąd właśnie w V wieku p.n.e. Scytowie najeżdżali zachodnie tereny ziem Polski, czego śladem są spalone grody kultury łużyckiej i tkwiące w ich rozwaliskach charakterystyczne scytyjskie grociki strzał do łuku.

Najazdy te musiały niewątpliwie oddziaływać hamująco na dalszy rozwój ludności kultury łużyckiej, powodując przerwanie głównych połączeń handlowych z południem i w konsekwencji prowadząc do regresu w sferze gospo- darczo-społecznej.

Ostateczny upadek kultury łużyckiej związany jest z ekspansją ludności Pomorza nadwiślańskiego, która stopniowo w ciągu V i VI wieku p.n.e. opanowuje większość obszaru zajętego uprzednio przez plemiona łużyckie. Rozpoczyna się nowy etap w dziejach naszych ziem, którego oblicze kształtuje tzw. kultura pomorska wraz z jej wschodnim odłamem - kulturą grobów kloszowych. Z okresu tego pochodzą groby ciałopalne zawierające popielnice (często zdobione wymodelowanym wyobrażeniem twarzy ludzkiej) złożone w obrębie kamiennej skrzyni lub nakryte dużym naczyniem - kloszem.

Andrzej Matoga