Wczesne średniowiecze

I

Na przełomie V i VI wieku n.e. na terenie Nowej Huty pojawiają się najstarsze materiały, które można wiązać ze słowiańską kolonizacją naszych ziem. Analiza danych historycznych i archeologicznych dowodzi, iż kultura wczesnosłowiańska nie ma korzeni w dorzeczach Odry i Wisły, wskazuje natomiast na tereny nad górnym i środkowym Dnieprem, jako najbardziej prawdopodobny obszar wykrystalizowania się Słowian. Z tych ziem ruszyła ekspansja słowiańska, która dotarła też na nasz teren.

Ze względu na brak źródeł pisanych niewiele wiemy o politycznych dziejach omawianego terenu przed końcem X w. Brak obecnie jakichkolwiek podstaw do rozważań o obszarze "państwa Wiślan". Analiza źródeł pisanych wskazuje, iż w drugiej połowie X w. Małopolska znajdowała się pod panowaniem czeskim, a pod koniec tego stulecia woje Mieszka I zdobyli Kraków, wymordowali czeską załogę i książę Polan objął te tereny swoim panowaniem.

II

Na terenie Nowej Huty rozwijała się w V/VI-VII w. kultura praska. Jej twórcą był zapewne słowiański lud Sklawinów. Odkryte na terenie Nowej Huty osiedla z tego czasu były niewielkie. Liczyły zaledwie po kilka domostw i skromnych budynków gospodarskich. Odkryto je na terenie Mogiły, Pleszowa, Branic, Wyciąża i Cła. Nasi słowiańscy przodkowie mieszkali wówczas w drewnianych chatach zagłębionych w ziemię - ziemiankach. Chaty takie miały tylko jedno pomieszczenie o powierzchni od 5 do 20 m2. Podstawę ich skromnego wyposażenia stanowił umieszczony w narożniku gliniany lub kamienny piec lub palenisko. Pod podłogami chat znajdowały się wydrążone w ziemi piwniczki, w których przechowywano żywność. Również wokół domostw wykopywano w ziemi jamy służące do przechowywania produktów, np. nagromadzonego zboża. Najstarsi Słowianie używali bardzo prostych, najczęściej nie zdobionych garnków, określanych jako naczynia typu praskiego. Były one lepiono ręcznie, gdyż nie znano zastosowania koła garncarskiego.

Rekonstrukcja chaty wczesnosłowiańskiej z Wyciąża.	Naczynia typu praskiego.	Naczynia typu praskiego
Naczynie typu praskiego

III

W okresie późniejszym, tak zwanym plemiennym (VIII-X w.) nadal rozwijały się duże osady w Mogile, Pleszowie i Wyciążu. Mieszkańcy osad uprawiali wówczas żyto, jęczmień, proso, różne odmiany pszenicy, konopie siewne i soczewicę jadalną. Hodowano drób, owce, kozy, świnie, krowy i konie. Jadłospis uzupełniało mięso upolowanych dzikich zwierząt i złowionych ryb, zbierano również jadalne owoce roślin dziko rosnących. Do wyrobu odzieży wykorzystywano futra zwierząt hodowanych i dzikich, runo owiec, włókna lnu i konopi. Wykopaliska poświadczyły obecność wyspecjalizowanego rzemiosła, nieznanego wśród Słowian w okresie wcześniejszym. Możemy mówić o ciesiołce (siekiery, dłuta, ciosła), kowalstwie, garncarstwie (naczynia toczone na kole ze znakami garncarskimi), tkactwie (szydła, przęśliki, ciężarki tkackie) obróbce kości i rogu (grzebienie kościane), szewstwie i innych. Uzyskano także dane dotyczące charakteru uzbrojenia (ostrogi, groty włóczni i strzał do łuku, bełty do kuszy) i stroju (zapinki, szpile).

Naczynia z okresu plemiennego.	Naczynia z okresu plemiennego.	Ostrogi z VII-X w. n.e.
Grot włóczni	Zapinka. tzw. podkowiasta i szpila	Przęśliki kamienne
Noże żelazne	Grzebień kościany

IV

Przez tereny Nowej Huty biegł szlak handlowy łączący Kraków i inne ważne ośrodki ówczesnej Europy środkowej. Świadectwem tego są przedmioty będące importami. Wyróżnia się odkryty na osadzie w Mogile brązowy krzyż, tzw. enkolpion z końca XI lub początku XII wieku o analogiach na terenie Rusi Kijowskiej. Zupełnie wyjątkowy jest skarb srebrny, złożony z 1068 przedmiotów (w tym 600 monet min. arabskich, duńskich, angielskich, niemieckich, polskich, czeskich). Są wśród nich cenne okazy, jak monety Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Skarb ten datowany jest denarem Brzetysława Czeskiego, wybitym w roku 1034. O wcześniejszych kontaktach z państwem wielkomorawskim świadczy znalezisko żelaznej tzw. grzywny siekieropodobnej (z IX lub z pierwszej połowy X w). Znaleziono też ozdoby z VI/VII-VII w. potwierdzające bliżej nieokreślone kontakty mieszkańców terenów nowohuckich z ludnością z kręgu Kaganatu Awarskiego w Kotlinie Karpackiej.

Krzyż, tzw. enkolpion z XI-XII w. n.e.

Skarb monet i ozdób srebrnych z Pleszowa z X-XI w. n.e.

Skarb przedmiotów brązowych z VI/VII w. n.e. z Mogiły.

V

Na terenie Nowej Huty, brak jest pochodzących sprzed końca X w. cmentarzysk. Być może przejawem pogańskich wierzeń i praktyk naszych przodków jest monumentalny tzw. kopiec Wandy. Jedne z najstarszych wczesnośredniowiecznych grobów odkrytych na omawianym terenie to pochówki wczesnochrześcijańskie pochodzące z cmentarzyska w Zesławicach. Mniej więcej 100 lat później pochowano pierwszych zmarłych na cmentarzu przy powstałym kościele w Ruszczy.

Szkielet mężczyzny z cmentarzyska w Zesławicach.

Szkielety na cmentarzu przy kościele w Ruszczy

VI

Pierwsza wzmianka w źródłach historycznych, związana z obszarem Nowej Huty dotyczy Czyżyn i pochodzi 1217 r. Kolejne, z 1222 r., wymieniają wsie Ruszcza i Mogiła. W roku 1225/1226 biskup Iwo Odrowąż przeniósł konwent cysterski z Kacic do Mogiły. W kronice Wincentego Kadłubka pojawiły się wzmianki o kopcu Wandy. Dla terenów, na których dziś znajduje się Nowa Huta, rozpoczęły się czasy historyczne.

Z okresu wczesnego średniowiecza pochodzą dwa przykłady architektury monumentalnej. Bardziej znany jest kościół i klasztor Cystersów budowane etapami od drugiej ćwierci XIII wieku do końca tego stulecia. Druga budowla jest bardzo zniszczona i ukryta pod obecnym kościołem pod wezwaniem św. Grzegorza w Ruszczy. Wykopaliska potwierdziły, że w jego miejscu, XII w. (może nawet w drugiej połowie XI w.) funkcjonowała starsza kamienna świątynia, która mogła przypominać romański kościół pod wezwaniem św. Wojciecha na Rynku w Krakowie.

Fundamenty gotyckiego kościoła w Ruszczy

Kopia ceramicznych płytek posadzkowych z klasztoru z Mogile z XIII w. n.e.

Kościół w Ruszczy z XV w. n.e.

VII

Od XI wieku osadnictwo rozwija się na terenie całej Nowej Huty, dając początek wsiom, które w większości dotrwały do naszych czasów. Nazwy miejscowości będących obecnie osiedlami w obrębie Nowej Huty, pojawiają się w dokumentach, w większości przypadków już w XIII w. Dotyczy to Czyżyn, Mogiły, Ruszczy, Wadowa, Bieńczyc, Branic, Luboczy i Wróżenic. W XIV wieku wymieniane są po raz pierwszy w dokumentach informacje o Pleszowie i Wyciążu.

Mapa osadnictwa na terenie obecnej Nowej Huty w VI-XIV w. n.e

Stanowiska wczesnosłowiańskie