Okres lateński (Celtowie)

Celtowie są pierwszym ludem zamieszkującym na terenie Polski, który jest stosunkowo dobrze znany z przekazów autorów antycznych. W drugiej połowie ostatniego millenium przed Chrystusem Celtowie odgrywali istotną rolę w historii Europy. Byli twórcami pierwszej, poza obszarami śródziemnomorskimi, paneuropejskiej cywilizacji. Rozciągała się ona od Irlandii na zachodzie po Ukrainę na wschodzie i od Skandynawii na północy po Alpy na południu. Wszystkie ludy żyjące na tym terenie znajdowały się pod silnym wpływem Celtów i ich kultury, tzw. kultury lateńskiej (nazwa od stanowiska La Te;ne w Szwajcarii). Przybycie na nasz teren grupy osadników celtyckich miało miejsce ok. 300 r. p.n.e., lub tuż przed tą datą. Grupy te wywodziły się najprawdopodobniej z Moraw. Podobnie jak w przypadku innych nowo zasiedlanych obszarów (okolice Wrocławia, Górny Śląsk, dorzecze Sanu), Celtowie kierowali się do regionów stosunkowo słabo zaludnionych, a przy tym żyznych i bogatych w cenne surowce. Najprawdopodobniej sól (złoża solankowe) była jednym z najważniejszych powodów imigracji celtyckiej do zachodniej Małopolski.

Mapa osadnictwa celtyckiego pod Krakowem ok. 250 r. przed Chr.

II

Archeologicznymi świadectwami najwcześniejszej fazy osadnictwa celtyckiego są pozostałości kilku grobów i osiedli wiejskich odkrytych na stanowiskach w Wyciążu, Pleszowie i Cle. Około 100 r. p.n.e. dotarły w rejon Nowej Huty kolejne grupy Celtów, tym razem przybywające z południowo-wschodniej Słowacji. Założono wtedy nowe osady, min. w Krzesławicach i Mogile. Rozpoczął się okres największej prosperity osadnictwa celtyckiego na naszym terenie. Znaleziska archeologiczne świadczą, że Celtowie zamieszkujący tereny Nowej Huty nie różnili się zasadniczo od swych pobratymców z centralnych, wyżej dotąd rozwiniętych, rdzennych obszarów świata celtyckiego. Większość powszechnych na terenach Celtyki wysoko zaawansowanych technologii i wynalazków a także cech ich kultury, znajduje odzwierciedlenie w materiałach nowohuckich. Niestety, brak jest cmentarzysk współczesnych osadom. Celtowie, przez większą część istnienia na naszym terenie stosowali specyficzne formy obrządku pogrzebowego, który nie pozostawił śladów uchwytnych archeologicznie. Podobne zwyczaje stosowano w tym samym czasie na większości innych terenów Europy zamieszkałych przez Celtów.

Brązowa bransoleta celtycka

Fragment brązowej bransolety celtyckiej

Fragmenty żelaznego pasa łańcuchowego

III

Celtowie byli znakomitymi rzemieślnikami. Naczynia wykonywali przy użyciu koła garncarskiego (nieznanego dotąd na ziemiach polskich) i wypalali je w specjalnych piecach znanych z Wyciąża. Wykazywali się też znajomością hutnictwa metali kolorowych i żelaza. Celtyccy kowale wykonywali narzędzia pracy, broń i ozdoby. Rzemieślnicy zamieszkujący w osadach pracowali na potrzeby lokalnych rynków zbytu. Ważną rolę odgrywali także kupcy, o czym świadczy stosunkowo duża liczba zabytków importowanych z innych, niejednokrotnie odległych terenów celtyckich w Europie, np. szklane i sapropelitowe ozdoby (paciorki, bransolety), zabytki metalowe, a także surowce potrzebne rzemieślnikom (szczególnie brąz lub surowce do jego produkcji - miedź i cynę. Z terenów Moraw i Czech sprowadzono również grafit używany jako domieszka do gliny, z której wytwarzano naczynia.

Zrekonstruowana celtycka situla grafitowa

Szklana bransoleta celtycka

Fragment szklanej bransolety

IV

Źródłem bogactwa miejscowych grup celtyckich był również udział w lukratywnym handlu bursztynem. Rejon podkrakowski stanowił wówczas jeden z ważnych punktów na "szlaku bursztynowym" wiodącym od wybrzeży Bałtyku w kierunku Adriatyku (Akwileja). Dowodem udziału Celtów z obszaru Nowej Huty w tym transkontynentalnym handlu są znaleziska nieobrobionego bursztynu odkrytego na stanowisku w Krzesławicach. Jednym z najbardziej wymownych świadectw ekonomicznego rozkwitu naszego terenu i jednocześnie potęgi miejscowych społeczności celtyckich jest fakt, że zdobyli się oni na bicie własnej monety. W Mogile istniał wówczas warsztat menniczy, w którym wyrabiano monety (tzw. statery typu Kraków) ze złota i elektronu (stop srebra i złota). Są to pierwsze pieniądze monetarne bite na ziemiach polskich. Świadectwem tej działalności są gliniane foremki mennicze do odlewania półproduktów monet.

Fragmenty glinianych foremek menniczych

Okruchy surowego bursztynu

Kontakty i wymiana handlowa Celtów małopolskich ok. 250 r. przed Chr.

V

Na terenie Nowej Huty przebadano kilka osad celtyckich (Krzesławice, Mogiła, Pleszów). Składały się one z kilku niewielkich domostw drewnianych i zajmowały przestrzeń ok. 1 ha. W pobliżu domostw znajdowały się liczne jamy o charakterze gospodarczym, w których przechowywano zapasy żywności. Przemawia za tym odkrycie jamy zasobowej z warstwą przepalonego zboża. Wydajność rolnictwa wzrosła wtedy znacznie dzięki zastosowaniu narzędzi żelaznych, min. okucia radła (tzw. radlicy, dzięki której gleba była lepiej spulchniana), równoważnego sierpa i półkoska do żęcia zboża i żaren obrotowych do mielenia ziarna. Narzędzia te wykonywano na miejscu, o czym świadczą ślady żużla żelaznego odkrywanego na osadach. Niezwykle bogaty i efektowny zestaw naczyń jest reprezentowany - obok naczyń codziennego użytku - przez piękne okazy toczonej na kole ceramiki malowanej w czerwone i białe wzory. Efektownie prezentują się też naczynia o metalicznym połysku wykonane z dodatkiem grafitu.

„Skarb” żelaznych narzędzi ciesielskich i rolniczych	Ręcznie lepione naczynie kultury przeworskiej z okresu późnolateńskiego	Zrekonstruowane celtyckie malowane naczynie toczone na kole
Zrekonstruowane celtyckie toczone na kole naczynie flaszowate

VI

W II w. p.n.e. sytuacja na naszych terenach stała się skomplikowana. Oprócz zamieszkującej tu nadal ludności celtyckiej, coraz większego znaczenia zaczęły stopniowo uzyskiwać napływające stopniowo grupy ludności nieceltyckiej, tzw. kultury przeworskiej. W materiałach archeologicznych jest ona identyfikowana min. na podstawie charakterystycznej, ręcznie lepionej ceramiki. Celtowie stosunkowo szybko zintegrowali się z tą ludnością. W I w. p.n.e. na stanowiskach występują materiały mieszane - typowe celtyckie i miejscowe związane kulturą przeworską. Jest to jednocześnie okres najbujniejszego rozwoju osadnictwa celtyckiego na naszym terenie, trwający do początków naszej ery. W drugiej połowie I w. n.e. materialne cechy kultury lateńskiej zanikają. Można sądzić, że Celtowie stopniowo "roztopili się" w tutejszym środowisku, podobnie jak i na większości innych terenów Europy. Jednak przez kilka następnych stuleci przetrwały wśród tutejszych populacji niektóre celtyckie elementy kultury duchowej (np. zwyczaj rytualnego niszczenia broni w czasie pogrzebu zmarłego, a na innych terenach nieuchwytny obrządek pogrzebowy) i upowszechniły się zdobycze cywilizacyjne (umiejętność obróbki żelaza, toczenie naczyń na kole garncarskim).