Neolit

I

Około 7500 lat temu na terenach Nowej Huty (i w innych częściach południowej Polski) pojawiły się grupy pierwszych rolników, wywodzące się z terenów Niziny Węgierskiej. W rozwoju dziejowym wprowadzenie uprawy roli i hodowli zwierząt miało znaczenie przełomowe - jest to okres nazywany neolitem. Pożywienie roślinne (głównie zbożowe) doskonale nadawało się do przechowywania przez dłuższy czas, co umożliwiało równomierne korzystanie z pokarmu przez cały rok. Również hodowla zapewniała stałą obecność pokarmów mlecznych i mięsnych. Zwierzęta dostarczały również skór i wełny. Rolnictwo zmieniło więc diametralnie styl życia człowieka. Eksploatacja terenów po wykarczowanych lasach jako pól i pastwisk spowodowała, po raz pierwszy w dziejach człowieka, ingerencję w środowisko (odlesienia i erozja).

II

Ludność ta posiadała również szereg innych, nieznanych wcześniej, atrybutów cywilizacyjnych. Jednym z najważniejszych była umiejętność wykonywania naczyń z gliny i wypalania ich w ognisku. Od charakterystycznych wstęg rytych na naczyniach, ugrupowania te nazywamy kulturą ceramiki wstęgowej rytej. W materiałach archeologicznych potwierdzona jest również umiejętność wytwarzania tkanin. Licznie znajdowane gliniane przęśliki świadczą, że nici przędziono przy pomocy przęślicy. Tkano na pionowych krosnach, o czym świadczą odkrycia ciężarków tkackich obciążających taki warsztat tkacki.

Warsztat tkacki

Odcisk tkaniny na naczyniu kultury lendzielskiej

III

Do wyrobu narzędzi służyły surowce kamienne i krzemienne. Krzemień pozyskiwano przede wszystkim ze złóż na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Sprowadzano również obsydian (szkliwo wulkaniczne) z terenów północno-wschodnich Węgier, z masywu góry Tokaj. Jego obecność i występowanie krzemienia jurajskiego w Czechach, na Morawach i Słowacji świadczy o więzach i kontaktach społeczności po obu stronach łuku Karpat.

Obsydian

IV

Jednym z ważniejszych narzędzi w ówczesnych czasach był krzemienny sierp służący do ścinania zboża. Mąkę uzyskiwano rozcierając ziarno przy pomocy kamiennych żaren. Z kamienia wykonywano też małe siekierki i tzw. motyki w kształcie kopyta szewskiego (ciosła) służące do obróbki drewna. Ziemia na polach spulchniana była rogowymi motyczkami i kamiennymi kopaczkami, przypominającymi kształtem siekiery. Dlatego mówimy wówczas o rolnictwie kopieniaczym. Uprawiano kilka gatunków pszenicy, rzadziej jęczmień i proso, groch i soczewicę oraz mak i len. Wśród hodowanych zwierząt były owce i kozy, bydło i świnie.

Sierp z wkładkami krzemiennymi

Ciosło

Narzędzie rogowe

V

W początkach neolitu zaczęto budować stałe osiedla o charakterze wiejskim, z całą "infrastrukturą" potrzebną rolnikowi. Tryb życia stał się osiadły. Dla tego okresu charakterystyczne były długie, prostokątne, drewniane domy o długości nawet do 35-50 m. Były to budynki o słupowej konstrukcji ścian, między którymi znajdowała się plecionka uszczelniana gliną. Dwuspadowy dach również podpierały słupy. Domy były trwałe i zamieszkiwały je rodziny wielopokoleniowe złożone zapewne z 16-20 osób. Stanowił on samodzielną jednostkę gospodarczą, z którą było związane także pomieszczenie dla zwierząt i magazynowania ziarna. W obrębie jednej osady mogło funkcjonować od jednego do kilku domów. Osady mogły więc liczyć od 20 do 100 mieszkańców.

Rekonstrukcja domu kultury ceramiki wstęgowej rytej

VI

Powyższe informacje o życiu pierwszych na ziemiach polskich społeczności rolniczych zawdzięczamy min. odkryciom dokonanym na obszarze Nowej Huty. Z jej terenu znane są dwa skupiska osadnicze ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej. Jedno znajduje się w okolicy ujścia Dłubni do Wisły, na terenie dawnych wsi Mogiła i Pleszów, a drugie w okolicy Wyciąża i Cła. Na podstawie rozmaitych przesłanek można przypuszczać, że mamy tu do czynienia z dwiema wspólnotami, z których każda mogła się składać z jednego lub dwóch większych osiedli, na których spotykamy ślady charakterystycznych, "długich domów". Wokół nich znajdowały się niewielkie, intensywnie i starannie uprawiane poletka.

Osiągnięcia cywilizacyjne związane z początkami neolitu (uprawa roślin i hodowla zwierząt, osiadły tryb życia i budowa stałych osiedli, umiejętność wytwarzania ceramiki, tkactwo) towarzyszyły człowiekowi przez kolejne tysiąclecia.

Czarka kultury ceramiki wstęgowej rytej

Figurka gliniana kultury ceramiki wstęgowej rytej

VII

W V i IV tysiącleciu p.n.e. na obszarze Nowej Huty rozwijała się tzw. kultura lendzielska, która powstała również w strefie naddunajskiej. Obok podstawowych zajęć, tzn. uprawy roślin i chowu zwierząt, wyspecjalizowane grupy zajmowały się produkcją narzędzi krzemiennych i eksploatacją źródeł solnych. O pierwszej z tych dziedzin świadczą odkrycia pracowni na osadach (obok kopca Wandy i w Pleszowie), w których wytwarzano narzędzia krzemienne. Surowiec do ich produkcji eksploatowano na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Na kilku osiedlach znaleziono też naczynia wiążące się z warzelnictwem soli. Najpewniej mieszkańcy omawianych tu osiedli korzystali ze znanych wówczas źródeł w okolicach Wieliczki. Tam odparowywano solankę, a gotowy produkt przywożono w tzw. brykietażach - charakterystycznych kubkach pełniących funkcję swego rodzaju "opakowania".

W tym czasie na teren Nowej Huty trafiły również jedne z najstarszych na ziemiach polskich wyroby miedziane, odkryte w grobach na niewielkim cmentarzysku szkieletowym w Pleszowie. Groby tej kultury znane są również z Wyciąża. Z tego okresu pochodzą też gliniane figurki kobiet (bogini płodności ?) i małe gliniane ołtarzyki świadczące o rozwiniętej sferze duchowej. Oryginalnie wyglądają naczynia kultury lendzielskiej. Ich powierzchnie malowano niekiedy kolorowymi barwnikami we wzory geometryczne.

Fragment naczynia solnego	Bransoleta miedziana	Sztylet miedziany kultury lendzielskiej
Bransoleta miedziana kultury lendzielskiej	Grób szkieletowy kultury lendzielskiej	Główka gliniana kultury lendzielskiej
„Ołtarzyk” kultury lendzielskiej	Waza kultury lendzielskiej	Pucharek kultury lendzielskiej
Waza kultury lendzielskiej	Waza kultury lendzielskiej	Amforka kultury lendzielskiej
Naczynie szerokootworowe kultury lendzielskiej	Kubek gruszkowaty kultury lendzielskiej	Amfora kultury lendzielskiej
Amfora kultury lendzielskiej	Puchar na nóżce kultury lendzielskiej	Misa łódkowata kultury lendzielskiej
Amforka kultury lendzielskiej	Naczynie antropomorficzne kultury lendzielskiej	Wyposażenie grobu kultury lendzielskiej

VIII

W IV tys. p.n.e. zaobserwowano istotne zmiany w gospodarce. Intensywne rolnictwo kopieniacze zostało zastąpione ekstensywnym rolnictwem wykorzystującym duże przestrzenie. Uzyskiwano je wypalając zbiorowiska leśne. Do uprawy pól zaczęto wykorzystywać pociągową siłę zwierząt (bydło), które ciągnęły radło. Taką gospodarkę stosowały przede wszystkim społeczności kultury pucharów lejkowatych (nazwa od charakterystycznego typu naczynia). Duże znaczenie uzyskały wtedy krzemienne siekiery gładzone służące do karczunku.

Puchar kultury pucharów lejkowatych

Ucho naczynia kultury pucharów lejkowatych

Siekierka krzemienna

IX

Wskutek wypalania znacznych połaci lasów oraz ocieplenia i postępującego wysuszania klimatu, w III tysiącleciu p.n.e. nastąpiły znaczne przekształcenia krajobrazu, który przybrał charakter stepu parkowego. Efektem tych zmian była adaptacja społeczności do nowych warunków i wzrost znaczenia hodowli w środowisku przypominającym step. Na terenach lessowych zachodniej Małopolski obserwuje się zanik stałych osad i przejście do pasterskiego (nomadycznego) trybu życia. Archeologicznym odpowiednikiem tych społeczności jest kultura ceramiki sznurowej. Z terenów Nowej Huty nie są znane pochówki pod kurhanami, charakterystyczne dla tej kultury. Natomiast w Krzesławicach, w Grębałowie i w Pleszowie odkryto typowe groby niszowe z tego okresu.

Puchar kultury ceramiki sznurowej

Szydło kościane

Zawieszki kościane

X

Opisane wyżej zmiany w mniejszym stopniu objęły obszar Nowej Huty. Na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e., w wyniku nowych impulsów płynących zza Karpat i przekształceń w środowisku miejscowych społeczności, powstała kultura ceramiki promienistej (badeńska). Ludność tej kultury wytwarzała specyficznie zdobione naczynia. Efektowne są też zabytki krzemienne wykonywane z jednej z odmian surowca jurajskiego (np. siekiery i noże wiórowe).

Kubek ostrodenny kultury badeńskiej	Amfora kultury badeńskiej	Wiór krzemienny
Siekierka krzemienna

XI

Znane są liczne osady ludności tej kultury zakładane w miejscach eksponowanych, najczęściej wzdłuż rzek. Stały w nich domy o konstrukcji słupowej otoczone kilkoma jamami zasobowymi (piwniczkami) i odpadkowymi. Podstawowym zajęciem ludności tych omawianych osiedli była uprawa roli potwierdzona znaleziskami odcisków ziaren pszenicy i prosa, oraz maku. O dużym znaczeniu hodowli świadczy odkryta w Zesławicach zagroda dla bydła.

Rekonstrukcja domu ok.3500 p.n.e.