Kontakt
2011-12-02 12:47

安iatowid1 ze Zbrucza

安iatowid
安iatowid

Historia zabytku

„… g鏎a Sokolich zwana, kt鏎ej skalisty, brunatny, kr皻y wyst瘼 prawie prostopadle do Zbrucza spada. U st鏕 tego wyst瘼u, w dolinie zwanej Zbieg豉, na pierwszym za這mie Zbrucza ku po逝dniowi (o 300 metr闚 od by貫j kasarni stra篡 finansowej, dzi le郾icz闚ki) … wydobyli w roku 1848 ze Zbrucza pos庵 安iatowita”. Tak w r. 1883 Adam Kirkor opisa miejsce odkrycia kamiennego pos庵u. Trudno dociec, co spowodowa這, i nie dysponujemy danymi, kt鏎e pozwoli造by na szczeg馧owy opis miejsca i okoliczno軼i znaleziska. Wsp馧czesne lub najbli窺ze czasowi odkrycia informacje maj bardziej charakter romantycznej legendy, ni relacji 鈍iadk闚.

W sierpniu 1848 r. w maj徠ku Liczkowce ko這 Husiatyna na Podolu, kt鏎ego w豉軼icielem by Konstanty Zaborowski, dosz這 do odkrycia kamiennego pos庵u. Suche lato spowodowa這 znaczne obni瞠nie si poziomu w鏚 rzeki Zbrucz (lewy dop造wu Dniestru, u podn騜a pasma g鏎skiego Miodobory), wskutek czego w jednym z zakoli rzeki natrafiono na kamienn rze嬌. Wkr鏒ce po tym Zaborowski (lub jego zarz康ca Bie鎥owski) ofiarowa j Mieczys豉wowi Potockiemu z pobliskich Kociubi鎍zyk, ten za przes豉 informacj wraz z opisem znaleziska do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. List Potockiego, datowany na 15 listopada 1850 r., by odpowiedzi na odezw2 Towarzystwa wzywaj帷 do ratowania staro篡tnych przedmiot闚 i przesy豉niu o nich informacji. Potocki, chc帷 uchroni pos庵 od zniszczenia, zgodzi si przekaza go do Krakowa. W celu przewiezienia zabytku Towarzystwo Naukowe Krakowskie wydelegowa這 na Podole Teofila 疾brawskiego, kt鏎y pos庵 przygotowa do transportu. Poza og鏊nym planem i opisami legend nie sporz康zi on jednak opis闚 zawieraj帷ych szczeg馧y umo磧iwiaj帷e dok豉dn lokalizacj znaleziska. Dnia 12 maja 1851 r. pos庵 zbrucza雟ki dotar do Krakowa. Zosta wystawiony w sali Biblioteki Jagiello雟kiej przy ul. 鈍. Anny 6. W pomieszczeniach Uniwersytetu Jagiello雟kiego prezentowany by a do czasu urz康zenia w Krakowie Wystawy Staro篡tno軼i Krajowych (15. VIII. 1858 – 1. II. 1859 r.), zorganizowanej przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie w pa豉cu Lubomirskich przy ul. 鈍. Jana 17, a po jej zamkni璚iu w kamienicy Paw豉 Popiela przy ul. 鈍. Jana 20. Od roku 1860 by prezentowany na wystawie archeologicznej Towarzystwa Naukowego w jego nowej siedzibie przy ul. S豉wkowskiej 17, cho ze wzgl璠u na rozmiary ustawiono go poza sam ekspozycj, przy wej軼iu do gabinet闚 zarz康u Towarzystwa (w roku 1872 przekszta販onego w Akademi Umiej皻no軼i). Po prawie 90 latach, dzi瘯i przebudowie budynku Akademii i po陰czeniu z obiektem przy ul. 鈍. Jana 22, pos庵 ustawiono w obr瑿ie ekspozycji archeologicznej, w specjalnie zaaran穎wanej rotundzie. Od roku 1968 statua eksponowana jest w wyodr瑿nionym pomieszczeniu (w roku 2004 zyska這 ono now opraw) Muzeum Archeologicznego w Krakowie przy ul. Poselskiej 3.

Przez ponad 100 lat nie podejmowano pr鏏 wyja郾ienia kontekstu archeologicznego, z kt鏎ego pochodzi pos庵 zbrucza雟ki. W latach 1984-1989 prace terenowe nad Zbruczem, u podn騜a pasma Miodobory, przeprowadzili archeolodzy z moskiewskiego Instytutu Archeologii Rosyjskiej Akademii Nauk – I. P. Rusanowa i B. A. Timoszczuk. Badania ich przynios造 odkrycie i cz窷ciowe rozpoznanie niekt鏎ych obiekt闚 – datowanych na wczesne 鈔edniowiecze grodzisk i osad otwartych. Wyniki tych prac wnosz wiele informacji na temat samego wczesno鈔edniowiecznego osadnictwa, nie daj jednak odpowiedzi na pytanie o pierwotn lokalizacj pos庵u i okoliczno軼i jego ukrycia przez swych wyznawc闚.

Pami皻a nale篡, 瞠 pos庵 znajduj帷y si w Muzeum Archeologicznym w Krakowie nie jest jedyn znan rze嬌 kamienn z dorzecza 鈔odkowego Dniestru. Ju w XIX wieku znano ich z tamtych teren闚 kilkana軼ie, cho cz窷 z nich to jedynie amorficzne kamienne stele. Szczeg鏊ne w鈔鏚 nich miejsce zajmuj, odkryte w trakcie bada wykopaliskowych(!), pos庵i z Iwankowc闚 i Stawczan, z kt鏎ych przynajmniej dwa form nawi您uj do zabytku ze Zbrucza. Podkre郵enia wymaga fakt, 瞠 cz窷 tych wyobra瞠 jest wi您ana nie z wczesnym 鈔edniowieczem, ale z funkcjonuj帷 na tych terenach w okresie wp造w闚 rzymskich kultur czerniachowsk (III-IV w.).

Opis zabytku

Rze嬌a o wysoko軼i 257 cm (pierwotnie zapewne wy窺za – widoczne 郵ady od豉mania na spodzie), wykonana zosta豉 z dobrze poddaj帷ego si obr鏏ce wapienia (lokalnie wyst瘼uj帷y w rejonie pasma Miodobor闚). S逝p ma kszta速 czworoboczny, za wyj徠kiem zwie鎍zenia. Boki pos庵u stanowi pod這瞠 do pasmowo wykonanych przedstawie figuralnych – pog喚bione jest z regu造 t這, natomiast same figury to reliefy p豉sko-wypuk貫. Niekt鏎e fragmenty dekoracji wykonane zosta造 jedynie p豉skim rytem. Zwie鎍zenie pos庵u to plastycznie uformowane cztery po陰czone, pozbawione ow這sienia, ludzkie g這wy osadzone na kr鏒kich szyjach. Nakrywa je wsp鏊ne nakrycie g這wy – przypominaj帷e kapelusz. Poza podzia貫m kompozycji na boki s逝pa, wyra幡ie wyodr瑿nione s na wszystkich 軼ianach r騜nej wysoko軼i trzy pasma poziome oddzielone plastycznymi listwami.

Pasmo najwy窺ze, to cztery postacie ludzkie ubrane w proste d逝gie szaty, na wszystkich 軼ianach przepasane pasem usytuowanym na tej samej wysoko軼i. Wszystkie postacie maj podobnie u這穎ne r璚e – ugi皻e w 這kciach, prawa uniesiona ku g鏎ze, lewa skierowana na d馧. Z jednym wyj徠kiem stoj na cienkich, prostych nogach. Za posta frontaln powszechnie uznaje si t, kt鏎a posiada najwi瘯sz g這w, a w jej prawej r璚e umieszczono, odwr鏂ony otworem w prawo, r鏬. Posta t uznaje si za kobiec ze wzgl璠u na wypuk這嗆 na wysoko軼i piersi. Na prawo od niej wyrze嬌iono posta o mniejszej g這wie i w篹szym korpusie (przesuni皻e do 鈔odka 軼iany r璚e), co utrudnia okre郵enie jej p販i na podstawie drugorz璠nych cech p販iowych. Na wysoko軼i piersi posta ta trzyma niewielk obr璚z. Posta na lewej 軼ianie ma puste d這nie, natomiast poni瞠j jej pasa przedstawiono, zawieszon na rzemieniach, szabl w pochwie; ni瞠j wyrze嬌iono sylwetk konia w ruchu. Posta na tej 軼ianie nie ma wyrze嬌ionych n鏬 – przyjmuje si, 瞠 jest to wizerunek je寮嬈a. Czwarta posta jest pozbawiona dodatkowych atrybut闚.

字odkowy pas na wszystkich 軼ianach zajmuj postacie o nieproporcjonalnie du篡ch g這wach, odziane w lu幡e szaty. Postaci na dw鏂h 軼ianach, frontowej i prawej, maj zaznaczone drugorz璠ne 瞠雟kie cechy p販iowe. Ta na 軼ianie frontowej posiada tak瞠 wyobra瞠nie bransolety na r璚e (r璚e wszystkich opuszczone s ku do這wi i odchylone na zewn徠rz). Obok jej g這wy wyrze嬌iono tak瞠 miniaturow sylwetk ludzk.

Najni窺zy pas na trzech 軼ianach zajmuj kl璚z帷e postacie ludzkie – na frontowej en face, natomiast na bocznych z profilu (tak te zaprezentowane s ko鎍zyny). Na ich twarzach widoczne s w御y (najczytelniejsze u postaci centralnej). Specjalistyczne analizy zabytku ujawni造 na tylnej, zatartej, 軼ianie w pasie dolnym 郵ad ko豉 ze szprychami.

Tr鎩strefowo嗆 przedstawienia mo瞠 by odzwierciedleniem przekona jego tw鏎c闚 o porz康ku otaczaj帷ego ich 鈍iata. Miejsce naczelne zajmuje w nim czterog這we b鏀two zaopatrzone w r騜ne symbole, z kt鏎ych najbardziej czytelne s wyobra瞠nia rogu, szabli i konia (takie boskie atrybuty, w postaci realnych przedmiot闚 i 篡wego konia, wzmiankowane s przy opisie 安i皻owita, czczonego w 鈍i徠yni na Rugii). Interpretuje si je jako przedmioty zwi您ane z bogiem-wojownikiem, b璠帷ym jednocze郾ie gwarantem wszelkiej ziemskiej pomy郵no軼i i dostatku (r鏬), chroni帷ym przed z造mi mocami (pier軼ie). By豚y to b鏬 uniwersalny, w豉daj帷y wszelkimi si豉mi natury i bytem ludzkim.

安iat ziemski to pas 鈔odkowy; spos鏏 prezentacji postaci interpretuje si jako przedstawienie korowodu tanecznego. Unifikacja przedstawie i unosz帷a si ponad poziomem pozosta造ch figurka na jednym z bok闚, mog sugerowa, 瞠 s to wyobra瞠nia duch闚 przodk闚.

Ca這嗆 podtrzymywana jest przez trzyg這w posta interpretowan jako w豉dca pa雟twa podziemnego. „Podtrzymywanie” to mo瞠 mie r闚nie wymiar dos這wny, gdy bez niego niemo磧iwe by這by zachowanie 豉du w 鈍iecie.

Pos庵 zbrucza雟ki mo瞠 stanowi materialny 郵ad idei s逝pa kosmicznego, kt鏎y zapewnia lokalnej spo貫czno軼i idealn komunikacj wewn皻rzn pomi璠zy 鈍iatem realnym i wierzeniami. Jest to element zdecydowanie wyr騜niaj帷y pos庵 ze Zbrucza od innych pos庵闚 s這wia雟kich, kt鏎e wyobra瘸造 jedno tylko „pi皻ro” kosmosu, a nie – jak w tym przypadku – ca造 wszech鈍iat.

Pos庵 ze Zbrucza datowany bywa najcz窷ciej na X lub prze這m IX/X w.

Analizy specjalistyczne

W latach 1948-49 Rudolf Koz這wski przeprowadzi badania makroskopowe i mikroskopowe pos庵u ze Zbrucza. Dostarczy造 one istotnych informacji o samym zabytku. Pos庵 wykonano z mioce雟kiego wapienia rafowego pochodz帷ego zapewne z mioce雟kich pok豉d闚 wapiennych z okolic Husiatyna na Podolu. Pierwotnie pokryty by barwnikami, kt鏎ych 郵ady ocala造 w zag喚bieniach reliefu. Stan naciek闚 krystalicznych na powierzchni zabytku 鈍iadczy o tym, 瞠 pierwotnie pos庵 sta w miejscu ochraniaj帷ym go przed wp造wem wody deszczowej (zadaszenie, grota, drzewo). Widoczne wyg豉dzenia, powsta貫 pod wp造wem wody p造n帷ej (rzecznej) 鈍iadcz, i w korycie rzeki zalega uko郾ie do jej nurtu, a ich kierunek, i pos庵 zosta celowo u這穎ny (obalenie spowodowa這by rozbicie), a nie podmyty. Ci篹ka, dolna cz窷 pos庵u (z od豉man podstaw) opad豉 g喚biej i zamulenie ochroni這 przed wytarciami doln cz窷 s逝pa. Wiele jednak wskazuje na to, 瞠 dzia豉nie wody p造n帷ej na powierzchni zabytku by這 kr鏒kotrwa貫. 奸ady na powierzchni dowodz, 瞠 miejsce, w kt鏎ym ukryto/zakopano pos庵 o鄉iokrotnie podlega這 transgresjom i regresjom Zbrucza. Osobn kategori 郵ad闚 s rysy powsta貫 zapewne w trakcie wyci庵ania zabytku z koryta rzeki.

Anna Tyniec

Podstawowa literatura

  • Koz這wski R., Badania technologiczne pos庵u 安iatowida z Muzeum Archeologicznego w Krakowie, Materia造 Archeologiczne, t. 5/1964, s. 61-68.
  • Le鎍zyk G., 安iatowid zbrucza雟ki, Materia造 Archeologiczne, t. 5/1964, s. 5-59.
  • Szyma雟ki W., Pos庵 ze Zbrucza i jego otoczenie, Przegl康 Archeologiczny, t. 44/1996, s. 75-116.

1. „安iatowid ze Zbrucza” to nazwa w豉sna zabytku - od momentu jego przywiezienia do Krakowa we wszystkich dokumentach muzealnych figurowa pod tym mianem (nr inw MAK 63). Pisownia nazwy pos庵u odkrytego w rzece Zbrucz nie jest identyczna og鏊nie przyj皻 dla s這wia雟kiego boga: 安iatowit, 安i皻owit.

2. Odezwa Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiello雟kim z陰czonego w celu archeologicznych poszukiwa wraz ze skaz闚k mog帷 pos逝篡 za przewodnika w poszukiwaniach tego rodzaju, podpisana 14 V 1850.


Ilo嗆 komentarzy do tej strony: 2 Skomentuj stron
Lp. Imi Temat Data
1. Grom SxWA 25-08-2007 17:01:38
2. pras這wianin Uwolni Swiatowida ! 22-05-2010 17:15:07

Nie ponosimy 瘸dnej odpowiedzialno軼i za tre軼i komentarzy publikowanych na tej stronie. W ekstremalnych przypadkach zastrzegamy sobie prawo ich usuni璚ia.

do g鏎y drukuj