Scytyjska księżniczka z Ryżanówki

W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie znajduje się od roku 1887 wyposażenie bogatego scytyjskiego grobu kobiecego, przebadanego w miejscowości Ryżanówka na Ukrainie przez Gotfryda Ossowskiego , pierwszego kustosza Muzeum Starożytności Krajowych Akademii Umiejętności w Krakowie (z którego to muzeum bezpośrednio wywodzi się nasza placówka).

Historia badań

Historia badań tego grobu jest fascynująca. Rozpoczyna się ona w roku 1884, kiedy to polski lekarz ze Zwinogródki, dr Julian Talko-Hryncewicz (później profesor antropologii na UJ), postanowił przekopać najokazalszy z 21 kurhanów znajdujących się na terenie włości swego krewnego mieszkającego we wsi Ryżanówka w powiecie zwinogrodzkim . Hryncewicz założył na kurhanie wykop krzyżowy, szerokości mniej więcej 2 m i przekopał nasyp kurhanu do podstawy. Badania te, całkowicie amatorskie, nie przyniosły jednak spodziewanych efektów; wśród odkrytych zabytków znajdowały się: żelazny grot włóczni, nieliczne skorupy pochodzące zapewne z dwóch naczyń greckich, baranie rogi i nieco końskich kości. Zniechęcony badacz zaniechał dalszych prac nie zasypując nawet całkowicie wykopów.

Trzy lata później, w roku 1887- jak to relacjonuje G. Ossowski - zaczęły się szerzyć w okolicach Ryżanówki wieści, że miejscowi chłopi wydobywają z tego właśnie kurhanu rozmaite cenne przedmioty. Wszczęte przez dwór ryżanowski dochodzenie wykazało, że w zachodniej części kurhanu, wskutek wiosennych roztopów zapadła się ziemia w miejscu nie zasypanego wykopu Talko-Hryncewicza, ukazując wejście do obszernej głębokiej komory. Zabezpieczono miejsce odkrycia, po czym odkupiono - przede wszystkim od niejakiego Andrzeja Maśluka, który poczynił w odkrytym grobie najwięcej szkód - następujące przedmioty wydobyte z kurhanu: amforę glinianą (1), misę brązową (2), zwierciadło brązowe (3),takąż szpilę (4) oraz trzy ozdoby ze złotej blachy (5). Przedmioty te Talko-Hryncewicz przesłał do Akademii Umiejętności w Krakowie wraz z prośbą o przysłanie archeologa w celu fachowego przebadania znaleziska. W ten sposób jesienią 1887 roku pojawił się w Ryżanówce Gotfryd Ossowski, kustosz Muzeum Archeologicznego AU.

Ossowski natychmiast przeprowadził typowo ratownicze badania wykopaliskowe. W ich rezultacie stwierdził, że odsłonięta przypadkowo jama jest wydrążoną w lessowym calcu komorą grobową , do której prowadził podziemny chodnik (dromos) dług. ok. 6 m, rozpoczynający się od głębokiego pionowego szybu wejściowego. Sama komora miała według niego plan zbliżony do prostokąta o wymiarach ok. 3,10 x 2,65 m; jej prawdopodobna wysokość wynosiła ok. 2 m. Była ona podzielona na dwie części: na wyższej, znajdującej się na poziomie podłogi dromosu i tworzącej jakby stopień, spoczywała deska, na której znajdowały się: amfora, misa, zwierciadło i szpila - wszystko z brązu. W drugiej części komory, obniżonej o ok. 40 cm, na posłaniu z mchu i liści nakrytym tkaniną spoczywał szkielet kobiecy obsypany złotymi ozdobami stanowiącymi aplikacje paradnego stroju oraz klejnoty (ponad 440 sztuk). Obok spoczywały na ziemi różne naczynia i przedmioty, a przede wszystkim brązowa situla, srebrny pucharek z pozłacanym fryzem przedstawiającym goniące się zwierzęta i inne. Zabytki pozyskane podczas badań odesłano do Krakowa, do Akademii Umiejętności.

W następnym roku Ossowski opublikował wyniki badań, które uznano za wielką sensację naukową. Jednak część rosyjskich archeologów, skupionych wokół Imperatorskiej Komisji Archeologicznej w Petersburgu, z oburzeniem zareagowała na fakt przeprowadzenia badań bez wiedzy odpowiednich czynników naukowych, a zwłaszcza na fakt wywiezienia za granicę znalezisk tej klasy. Komisja ta w roku 1890 wydelegowała do Ryżanówki Dymitra Samokwasowa , znanego badacza kurhanów, w celu m.in. zweryfikowania polskich badań. Badacz ten po dokonaniu oględzin Wielkiego Kurhanu przekopał sondażowo miejsca badane przez Polaków w latach 1884 i 1887 i na tej podstawie, a także na podstawie relacji świadków wydarzeń uznał, że ani Talko-Hryncewicz, ani Ossowski nie prowadzili w kurhanie żadnych prac wykopaliskowych. Według niego ograniczyli się oni do spenetrowania odkrytej przypadkowo przez chłopów katakumby oraz odkupili od nich pochodzące z grobu zabytki.

Tym samym Samokwasow zakwestionował wartość wszelkich informacji i spostrzeżeń zawartych w publikacji Ossowskiego. Wysunął przy okazji - trafne jak się później okazało - przypuszczenie o bocznym, dodatkowym charakterze odkrytego grobu i o obecności pod nasypem kurhanu właściwego męskiego pochówka centralnego. Podczas swoich sondaży Samokwasow odkrył kilka przeoczonych przez Ossowskiego złotych blaszek, które obecnie znajdują się w zbiorach Państwowego Muzeum Historycznego w Moskwie.

Obecny stan wiedzy

Krzywdząca Polaków opinia Samokwasowa została zweryfikowana dopiero w roku 1995, podczas pierwszego sezonu badań kurhanu ryżanowskiego przez polsko-ukraińską ekspedycję wykopaliskową pod kierownictwem J. Chochorowskiego z Instytutu Archeologii UJ i S. Skorego z Instytutu Archeologii NAN Ukrainy w Kijowie (na temat historii badań kurhanu w Ryżanówce por. opis wystawy pt. Tutanchamon ukraińskich stepówa także hasło Ryżanówka w WIEM). Poczynione wówczas obserwacje pozwoliły na identyfikację wykopów J. Talko-Hryncewicza, G. Ossowskiego, a także D. Samokwasowa, obalając zarazem zarzuty tego ostatniego wobec badaczy polskich. Podczas weryfikacji w roku 1995 odkryto kilka dalszych złotych aplikacji ze stroju zmarłej oraz złoty pierścień wykonany z monety, statera greckiej kolonii Pantikapaionu, datowanej na lata 310-304 p.n.e. Zabytki te znajdują się obecnie w zbiorach Instytutu Archeologii NANU w Kijowie.

Na wspomnianej wystawie pokazano rekonstrukcję grobu "księżniczki" . Rekonstrukcja ta była oparta wyłącznie na publikacji G. Ossowskiego. Jakkolwiek opisy Ossowskiego są bardzo dokładne, to brak terenowej dokumentacji rysunkowej uniemożliwiał wykonanie rekonstrukcji w sposób nie budzący wątpliwości. W grobie znajdowały się następujące przedmioty (trzeba pamiętać, że być może nie wszystkie zabytki zrabowane przez miejscowych włościan udało się Talko-Hryncewiczowi odkupić):

1. Misa brązowa.
   Średnica wylewu 20,4 cm, głębokość 10,8 cm, średnica dna 7 cm. Pod wylewem ornament w postaci podwójnej listwy.
2. Zwierciadło brązowe.
   Średnica 14 cm, grubość płyty 2 mm. Uchwyt (drewniany lub kościany) nie zachował się. Miejsce przymocowania uchwytu pokryte ornamentem roślinnym.
3. Szpila brązowa - gwoździowata z przedziurawioną główką.
   Długość7,2 cm, średnica główki 2,1 cm.
4. Amfora gliniana na wino . Forma ostrodenna, wysokość 74,5 cm, średnica brzuśca 40,4 cm, średnica wylewu 14 cm.
5. Situla brązowa wraz ze srebrnym kubkiem .
   Brązowa situla z wyodrębnioną stopką, brzegiem zagiętym do środka i z bocznym wylewem w kształcie głowy lwa. Kabłąk żelazny, być może dorobiony. Wysokość 21,5 cm, średnica brzuśca 20,6 cm, średnica otworu 15,5 cm. Naczynie leżało na boku (uchwyt znajdował się w ręce zmarłej); wewnątrz niego znajdował się wspomniany wyżej srebrny kubek z pozłacanym plastycznym ornamentem przedstawiającym gonitwę zwierząt. Wymiary: wysokość 13 cm, średnica brzuśca 10,8 cm, średnica wylewu 6 cm.
6. Miseczka srebrna .
   Dwuucha, półkulista, o gładkiej powierzchni. Wysokość 3,5 cm, średnica wylewu 10 cm. Jednego ucha brak
7. Talerzyk brązowy.
   Wykonany z cienkiej blachy, płaskodenny, z podniesionym brzegiem i rozchylonym wylewem, zdobiony wewnątrz współśrodkowymi listwami i rowkami. Wysokość 0,8 cm, średnica wylewu 7 cm, średnica dna 5,7 cm.;
8. Kantaros czarno pokostowany.
   Wysokość 10,5 cm, średnica brzuśca 11 cm, średnica wylewu 7 cm, średnica stopki 6,8 cm.;
9. Flakonik gliniany, prawdopodobnie na oliwę.
   Powierzchnia biaława, wymiary: wysokość 11,8 cm, średnica brzuśca 7,2 cm, średnica wylewu 2,2 cm. Zabytek nie zachował się.;
10. Miseczka gliniana z paciorkiem.
    Mała miseczka wykonana ze stopki rozbitego naczynia. Wewnątrz niej leżał gliniany paciorek koloru brunatno-czerwonego, o średnicy 1,6 cm.;
11. Fragmenty dwóch szydeł kościanych z profilowanymi toczonymi główkami.
12. Sam szkielet "księżniczki" zachował się w fatalnym stanie. Czaszka została zniszczona podczas rabowania grobu przez chłopów w 1887 roku, pozostałe kości, które dotrwały do przybycia G. Ossowskiego, były tak miękkie, że rozpadały się przy próbie ich odczyszczenia. W sumie do badań antropologicznych, przeprowadzonych przez J. Talko-Hryncewicza, posłużyło jedynie pięć (!) kości: ząb, kość udowa prawa, obie kości goleniowe oraz piszczel. Według badań J. Talko-Hryncewicza szkielet należał do młodej kobiety o wzroście ok. 145 cm.;
13. Złote aplikacje paradnego stroju zmarłej.
    Paradny strój zmarłej "księżniczki" składał się z sukni, prawdopodobnie koloru czerwonego, czerwonego nakrycia głowy (kołpaka?) oraz welonu w kolorze różowym. Na wszystkich częściach tego stroju znajdowały się naszyte liczne złote aplikacje różnego kształtu, w sumie ponad 440 sztuk o łącznej wadze ok. 400 gramów. Szczególnie bogate w złote ozdoby było nakrycie głowy, gdzie znajdujemy diadem, taśmy z ornamentem antropomorficznym i geometrycznym oraz opaskę z kunsztownymi wisiorkami. Bogato zdobiona była też suknia zmarłej, pokryta na piersiach i rękawach złotymi trójkątami i rozetkami. Dokonano rekonstrukcji stroju zmarłej , której autorką jest Lubow Kłoczko z Muzeum Historycznych Kosztowności w Kijowie (z modyfikacjami J. Chochorowskiego i S. Skorego). Wykonanie - Marzena Sawicz.
14. Biżuteria zmarłej składała się z:
    • dwóch złotych zausznic w formie stojących na podstawach gryfów z podniesionymi skrzydłami; do podstawek przymocowane są łańcuszki (6 sztuk) obciążone dętymi kuleczkami;
    • złotego naszyjnika zbudowanego z dwojakiego rodzaju ogniw, do których przyczepione są dęte wisiorki;
    • dwóch bransolet: złotej, wykonanej z drutu zwiniętego w cztery zwoje (znajdowała się na przegubie prawej ręki) oraz srebrnej, również czterozwojowej, o zakończeniach w postaci małych guzków (znaleziona na przegubie lewej ręki);
    • dziewięciu złotych pierścieni , w tym trzy wykonane z monet Pantikapaionu (jeden z nich znaleziono w 1995 roku), dwa sygnety z rysunkami, trzy pierścienie gładkie oraz jeden z oczkiem wykonanym z kawałka wapienia (!).

Datowanie

Pierwszą próbę datowania znaleziska ryżanowskiego podjął G. Ossowski, umieszczając je w czasach pomiędzy 650 a 480 rokiem p.n.e. Przed podjęciem badań Wielkiego Kurhanu Ryżanowskiego w 1995 roku przez wspomnianą polsko-ukraińską ekspedycję wykopaliskową przyjmowano, że pochówek ten powinien być datowany na koniec IV wieku p.n.e., tj. na okres schyłku znaczenia politycznego i kulturowego Scytów wskutek ich klęski z Filipem II Macedońskim w 339 roku p.n.e. Badania kurhanu w latach 1995-1998 oraz cały szereg analiz próbek przyrodniczych pobranych z nasypu, wnętrza grobowca, jak i datowanie radiowęglowe zachowanych kości i innych przedmiotów organicznych pozwalają datować moment budowy grobu i wzniesienia kurhanu na czasy nieco przed połową III wieku p.n.e. Jak wykazały obserwacje stratygraficzne i przyrodnicze, dokonane podczas prac wykopaliskowych, pochówek "księżniczki" miał miejsce niedługo (najwyżej kilka lat) po pogrzebie "księcia" pochowanego w okazałym grobowcu przykrytym wielkim kurhanem; budując grób "księżniczki" wkopano się w istniejący nasyp i po uroczystościach pogrzebowych poszerzono go od strony północno-wschodniej zwiększając jego rozmiary. Wiele przesłanek (obecność dwóch pochówków pod jednym nasypem, charakter wyposażenia w obu grobach, a także jego podobieństwo i in.) wskazuje na to, że obie zmarłe osoby odkryte pod nasypem Wielkiego Kurhanu Ryżanowskiego łączyły za życia ścisłe więzi natury rodzinnej lub/i kulturowej.

Jacek Rydzewski

Literatura (wybór)

J. Chochorowski, Sprawozdania z badań Wielkiego Kurhanu Ryżanowskiego za lata 1995, 1996, 1997 i 1998 (dokumenty wewnętrzne UJ, maszynopisy)

Chochorowski J., Skoryj S,. Grigoriev V., Rydzewski J., Centralny pochówek Wielkiego Kurhanu Ryżanowskiego, "Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego", t. XVIII, Rzeszów 1997, s. 77-92.

Chochorowski J., Skoryj S., Grigoriev V., Rydzewski J., Trzeci sezon badań wykopaliskowych w Ryżanówce, raj. Zvenigorodka, obl. Cerkassy (Ukraina), "Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego", t. XIX, Rzeszów 1998, s. 81-97.

Chochorowski J., Kovaljuch N., Skripkin V., Subkalibrowane datowanie radiowęglowe grobowca "księcia" scytyjskiego z Wielkiego Kurhanu Ryżanowskiego, "Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego", t. XIX, Rzeszów 1998, s. 99-117.

Chochorowski J., Rydzewski J., Skoryj S., Wielki Kurhan Ryżanowski. Przewodnik po wystawie pt. "Tutanchamon ukraińskich stepów", Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Kraków 1999.

Chochorowski J., Skoryj S., Grigoriev V., Rydzewski J., Badania wykopaliskowe Wielkiego Kurhanu Ryżanowskiego - etap końcowy (sezon 1998), "Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego", t. XX, Rzeszów 1999, s. 279-291.

Chochorowski J., Kovaljuch N., Skripkin V., Nowe dane do chronologii radiowęglowej kurhanów grupy ryżanowskiej, "Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego", t. XX, Rzeszów 1999, s. 293-299.

Ossowski G. Wielki Kurhan Ryżanowski według badań dokonanych w latach 1884 i 1887, Kraków 1888.

Zobacz również:

• Wizyta scytyjskiej księżniczki w Warszawie
• Wystawa "Tutanchamon ukraińskich stepów"

---

Ilość komentarzy do tej strony: 6			Skomentuj stronę
Lp.	Imię	Temat	Data
1.	Marcin	Znakomicie, co jednak z "Księc...	06-06-2001 23:03:13
2.	sławek	zdjęcia	28-02-2004 15:41:55
3.	MEfi.	Re: zdjęcia	01-04-2004 19:25:44
4.	agata	wymiary eksponatów	14-12-2005 06:41:23
5.	Agnesse	Kultura scytów	20-02-2006 20:39:13
6.	Groby groby	pofrunela dusza do Nieba	05-05-2006 11:39:43

Nie ponosimy żadnej odpowiedzialności za treści komentarzy publikowanych na tej stronie. W ekstremalnych przypadkach zastrzegamy sobie prawo ich usunięcia.