Zespoły z Jaskini Mamutowej i Maszyckiej

Jaskinia ta (Wierzchowie gm. Wielka Wieś) została odkryta dla archeologii przez Jana Zawiszę, który w latach 1873-82 prowadził tu rozległe prace wykopaliskowe. Zainspirowany dużą ilością odkrywanych w wypełnisku jaskini kości mamuta nazwał ją jaskinią Mamutową. Z badań Zawiszy pochodzi zbiór ok. 1200 zabytków kamiennych i kościanych. Ponowne prace wykopaliskowe w jaskini podjęte zostały przez Stanisława Kowalskiego w latach 1957-67. W ich efekcie pozyskano około 4 tys. zabytków i rozwiązano część problematyki stratygraficznej stanowiska, niejasnej z uwagi na niemetodyczny charakter rozkopywań dokonanych w XIX wieku.

Zespół znalezisk odkrytych w wyniku obu kampanii badawczych, przechowywany w Muzeum Archeologicznym w Krakowie odzwierciedla kilka faz osadniczych odpowiadających co najmniej trzem odrębnym horyzontom chronologiczno-kulturowym górnego paleolitu.

Najstarszy, datowany na okres przejściowy pomiędzy środkowym i górnym paleolitem reprezentuje tzw. krąg kultur z ostrzami liściowatymi (kulturę szelecką i jerzmanowicką). Został on wyróżniony w oparciu o kilka krzemiennych i jeden radiolarytowy charakterystycznych liściowatych grotów oszczepów.

Druga faza osadnicza, wyróżniona w jaskini wiąże się z tzw. kulturą oryniacką, datowaną w Polsce na okres 35 - 30 tys. lat temu. Z tym horyzontem kulturowym utożsamia się odkryty w jaskini zespół około 20 wrzecionowatych grotów wykonanych w większości z ciosu mamuta, tzw. ostrzy typu Mladeč.

Najbardziej intensywne ślady osadnictwa pozostawili w jaskini twórcy tzw. graweckiego modelu kulturowego, który w środkowej fazie górnego paleolitu, pomiędzy 30 - 20 tys. lat temu objął swym oddziaływaniem rozległe obszary Europy doprowadzając do ich znacznej unifikacji kulturowej. Przedstawiciele tej kultury dokonali przełomu w dotychczasowej strategii łowieckiej opartej na stosowaniu oszczepu, zastępując go łukiem. Dowodzą tego licznie reprezentowane w zespołach graweckich tzw. ostrza tylcowe wykorzystywane w charakterze grocików strzał do łuku.

Z jaskini Mamutowej pochodzą jedne z najstarszych, odkrytych na ziemiach polskich, zabytki paleolitycznej sztuki użytkowej. Na około 30 tys. lat datuje się niewielką czworokątną płytkę wykonaną z ciosu mamuta, z przewierconymi dwoma otworami do zawieszania , zdobioną rzędami nakłuć. Wyrazem estetycznych bądź magicznych zabiegów mieszkańców jaskini są elementy naszyjnika złożonego z zawieszek wykonanych z ciosu mamuta i przewierconych zębów zwierzęcych. Znaleziony w jaskini zagadkowy przedmiot wykonany z kości członu palcowego renifera z przewierconym otworem w nasadzie, uważany jest przez niektórych badaczy za instrument muzyczny - gwizdek?

Jaskinia Mamutowa	Instrument muzyczny (?)	Ozdoby kościane
Groty oszczepów	Krzemienny grot oszczepu	Zawieszka

Jaskinia Maszycka

Unikatowość odkrycia dokonanego przez Godfryda Ossowskiego w 1883r. w Jaskini Maszyckiej (Maszyce gm. Skała) polega m.in. na tym, że ujawniło ono materialne świadectwa tragedii jaka rozegrała się w jaskini przed 15 - 14 tys. lat temu. Rozkopując wypełnisko jaskini Ossowski wydobył fragmenty szkieletów (głównie kości czaszek) co najmniej 16 ludzi, wśród nich 5 kobiet, 3 mężczyzn i kilku dzieci. Widoczne na kościach uszkodzenia w postaci nacięć wykonanych twardymi narzędziami, obłamań i rozłupywań, wreszcie odciski zębów ludzkich wskazują, że mieszkańcy jaskini padli ofiarą kanibali. Gwałtowna śmierć sprawiła, że nie zdołali zabezpieczyć swojego mienia, które najwyraźniej nie wzbudziło pożądania agresorów, którzy cały dobytek swoich ofiar pozostawili w jaskini.

Dzięki temu archeologia ma rzadką okazję poznania w miarę kompletnego instrumentarium paleolitycznych myśliwych. Uderzające jest szczególne bogactwo przedmiotów wykonanych z rogu i kości zwierzęcych w porównaniu do stosunkowo ubogiego zestawu narzędzi krzemiennych. Jest to sytuacja wyjątkowa, bowiem na większości stanowisk paleolitycznych dominującym elementem są wyroby kamienne. Jednym z najcenniejszych znalezisk z jaskini Maszyckiej jest kolekcja kilkunastu płoszczy (grotów) wykonanych z rogu renifera zdobionych zgeometryzowanymi przedstawieniami symbolicznymi wykonanymi techniką rycia. Wyryte symbole umieszczone były także na powierzchniach kościanych rękojeści z rozdwojonymi końcami, które najprawdopodobniej służyły jako oprawy narzędzi krzemiennych. Prawdopodobnie magiczne znaczenie miał przedmiot wykonany z poroża renifera z otworem w środku i fallicznym zdobieniem na końcach wyrostków, interpretowany dość powszechnie jako atrybut władzy szamańskiej, choć niekiedy, podobnym przedmiotom przypisuje się funkcję czysto użytkową, uznając je za przyrządy do prostowania drzewców.

Odkryte w jaskini dwie niewielkie płytki kościane z serią regularnych, krótkich nacięć na krawędziach są przez niektórych badaczy odczytywane jako wyraz stosowania prostych sposobów notacji (rachuby) czasu. Mieszkańcy jaskini znali i stosowali naturalne barwniki mineralne. Oprócz grudek i palet ochry znaleziono kamienne podkładki do jej rozcierania. Ślady barwienia ochrą zachowały się także na końcach rogów czaszki suhaka, znalezionej przy wejściu do jaskini. Zespół zdobionych przedmiotów rogowych i kościanych odkrytych w jaskini Maszyckiej stanowi jak dotąd najbogatszą kolekcję ruchomej sztuki paleolitycznej kultury magdaleńskiej z terenu ziem polskich.